ZAMONAVIY ALOQA TEXNOLOGIYALARI VA ULARNING SOG’LIQ UCHUN OQIBATLARI

Аннотация

Beshinchi avlod (5G) simsiz aloqa tarmoqlari yuqori tezlikdagi ma'lumot uzatish va past kechikish kabi innovatsion xizmatlarni ta'minlashda muhim o‘rin tutmoqda. Biroq, 6 GHz dan yuqori chastotalardagi elektromagnit maydonlarning (EMF) inson salomatligiga ta'siri haqidagi savollar dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqola 23 eksperimental tadqiqot natijalarini tahlil qilib, 5G chastotalarining genotoksiklik, hujayra proliferatsiyasi, gen ifodasi va hujayra signalizatsiyasiga ta'sirini ko‘rib chiqadi. Tadqiqotlarning 80% past darajadagi EMF ta’sirida (ICNIRP chegaralaridan past) jiddiy biologik effektlar aniqlamadi (p > 0.05), ammo 20% https://scientific-jl.org/obr 4 2 1 Выпуск журнала №-70 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 hollarda qisqa muddatli effektlar (masalan, kalsiy oqimi o‘zgarishi) qayd etildi (p < 0.05). Metodologik cheklovlar, xususan, dozimetriya noaniqligi (40%) va harorat nazorati yetishmasligi (30%), natijalarni umumlashtirishni qiyinlashtirmoqda. Ushbu tahlil 5G tarmoqlarining xavfsizligi haqidagi ilmiy munozaralarga hissa qo‘shish va jamoatchilik ishonchini oshirishni maqsad qiladi. Kalit so‘zlar: 5G tarmoqlari, elektromagnit maydonlar (EMF), genotoksiklik, hujayra proliferatsiyasi, gen ifodasi, hujayra signalizatsiyasi, millimetr to‘lqinlar, dozimetriya, pulsatsiyali signallar, ICNIRP standartlari, inson salomatligi Zamonaviy dunyoda simsiz aloqa texnologiyalari, masalan, Wi-Fi va mobil tarmoqlar (3G, 4G, hozir esa 5G), kundalik hayotning ajralmas qismiga aylandi. 5G tarmoqlari yuqori tezlikdagi ma'lumot uzatish, past kechikish va Internet of Things (IoT) kabi innovatsion imkoniyatlarni ta'minlab, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga hissa qo‘shmoqda [3,12,15]. Yevropa Ittifoqi, AQSh va Osiyoda 5G tarmoqlarini joriy etish jadal sur’atlarda davom etmoqda, bu esa 2025-yilga kelib global miqyosda milliardlab qurilmalarni bog‘laydigan “gigabit jamiyati”ni shakllantirishni maqsad qilmoqda[1]. Biroq, 5G tarmoqlarining 6 GHz dan yuqori chastotalarda, xususan, millimetr to‘lqinlar (30-300 GHz) diapazonida ishlashi va zich antenna tarmoqlariga tayanishi elektromagnit maydonlarning (EMF) inson salomatligiga ta'siri haqida jiddiy savollar tug‘dirmoqda [5,12,15]. Ilmiy adabiyotlarda 5G chastotalarining potentsial biologik effektlari – genotoksiklik, hujayra proliferatsiyasi, gen ifodasi va nevrologik ta’sirlar bo‘yicha turli xil qarashlar mavjud. Ba'zi tadqiqotlar past darajadagi EMF ta’sirining xavfsiz ekanligini ta’kidlasa [6], boshqalar uzoq muddatli ta’sirlar va pulsatsiyali signallarning noma’lum xavflarini ko‘rsatib, ehtiyotkor yondashuvni talab qilmoqda [2]. Ayniqsa, millimetr to‘lqinlarning qisqa masofalarda yuqori quvvat zichligi va teri hujayralariga ta’siri kabi xususiyatlari ilmiy munozaralarni kuchaytirmoqda. Yevropa Ittifoqida 1999/519/EC Kengash Tavsiyanomasi EMF ta’sirini tartibga solsa-da, ushbu https://scientific-jl.org/obr 4 2 2 Выпуск журнала №-70 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 standartlar 5G tarmoqlarining yangi xususiyatlarini to‘liq hisobga olmaydi, bu esa qonunchilikni yangilash zarurligini ko‘rsatmoqda[1] Tadqiqot maqsadi: Ushbu maqola 5G tarmoqlarining inson salomatligiga ta'sirini eksperimental tadqiqotlar asosida tahlil qiladi, genotoksiklik, hujayra proliferatsiyasi, gen ifodasi va hujayra signalizatsiyasi kabi biologik effektlarni ko‘rib chiqadi. Elektromagnit to‘lqinlarning tabiat va xususiyatlari Elektromagnit to‘lqinlar radiochastota (RF) nurlanishining bir ko‘rinishi bo‘lib, simsiz qurilmalar, masalan, Wi-Fi routerlar, smartfonlar va 5G antennalari tomonidan ishlab chiqariladi. Wi-Fi tarmoqlari odatda 2.4 GHz yoki 5 GHz chastotalarda ishlasa, 5G tarmoqlari kengroq diapazonni, shu jumladan 6–100 GHz millimetr to‘lqinlarini qamrab oladi.[5, 2-bet] [1, 10-bet] . Millimetr to‘lqinlarning asosiy farqi ularning qisqa to‘lqin uzunligida va past penetratsiya qobiliyatidadir. Bu to‘lqinlar inson tanasining chuqur to‘qimalariga kira olmaydi va asosan teri va ko‘zlarning yuzaki qatlamlariga ta’sir qiladi.[5 ,12, 4,12,9] Elektromagnit to‘lqinlarning ta’siri ikki asosiy toifaga bo‘linadi: ➢ Issiqlik ta’sirlari: To‘qimalarni isitish, bu odatda yuqori quvvatli nurlanishda yuzaga keladi. ➢ Issiqlik bo‘lmagan ta’sirlari: Harorat o‘zgarishisiz biologik jarayonlarga ta’sir qilishi mumkin deb taxmin qilinadigan ta’sirlar, lekin bu ta’sirlarning mexanizmlari hali to‘liq o‘rganilmagan.[5,2,4,11,15] Xalqaro Ionlashtirilmagan Nurlanishdan Himoya Qilish Komissiyasi (ICNIRP) va boshqa tashkilotlar tomonidan belgilangan xavfsizlik chegaralari issiqlik ta’sirlaridan himoya qilishga qaratilgan. Masalan, umumiy aholi uchun maxsus so‘rilish darajasi (SAR) 0.08 W/kg, quvvat zichligi esa 10 W/m² (yoki 1 mW/cm²) https://scientific-jl.org/obr 4 2 3 Выпуск журнала №-70 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 bilan cheklangan. Bu chegaralar to‘qimalarni 1°C dan ortiq isitishning oldini olish