SHARQ MUTAFFAKIRLARINING TILSHUNOSLIKKA QARASHLARI.

Аннотация

The views of Eastern thinkers in the field of linguistics demonstrate their deep scientific thinking and the complexity of their approaches to language. Scholars such as Abu Nasr al-Farabi, Ibn Sina, al-Khwarizmi, Mahmud Kashgari, and al-Zamakhshari deeply studied the nature of language, its role in society, its grammatical structure, and its logical foundations. Their work had a great influence on the development of linguistics not only in their time, but also in subsequent centuries. This annotation analyzes the formation of the Eastern school of linguistics, its main ideas, and its influence on modern linguistics. https://scientific-jl.org/obr 7 Выпуск журнала №-70 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Keywords: Eastern thinkers, linguistics, Al-Farabi, Ibn Sina, Al-Khwarizmi, Mahmud Kashgari, grammatical views, language theory, logic and language, historical linguistics. Аннотатсия: Взгляды мыслителей Востока в области языкознания демонстрируют их глубокую научную мысль и сложность подходов к языку. Такие ученые, как Абу Наср аль-Фараби, Ибн Сина, Аль-Хорезми, Махмуд Кашгари и Аз-Замахшари, глубоко изучали природу языка, его роль в обществе, грамматическую структуру и логические основы. Их творчество оказало большое влияние на развитие языкознания не только своего времени, но и последующих столетий. В данной аннотации анализируется становление восточной школы языкознания, ее основные идеи и ее влияние на современную лингвистику. Ключевые слова: восточные мыслители, языкознание, Аль-Фараби, Ибн Сина, Аль-Хорезми, Махмуд Кашгари, грамматические взгляды, теория языка, логика и язык, историческое языкознание. Qadimdan buyon ilm taraqqiyotiga dunyo bo`ylab bir qancha olimlar samarali ravishda hissa qo`shib kelmoqdalar.Shu bilan bir qatorda sharqdan ham bir qancha mutaffakirlar yetishib chiqib limning turli sohalarida izlanishlar olib bormoqdalar va rivojlanishiga salmoqli hissa qo`shib kelmoqdalar.Sharqdagi birqancha davlatlardan:Arablaran, xitoylardan, koreys ,qozoq, qirg’iz ,yaponlardan o`zbeklardan va bundan tashqari bir qancha davlatlardan salmoqli biz yosh avlodlarga o`rnak bo`la oladigan allomalar yetishib chiqqan .Yaponlardan :Murakama Haruki, Kendzaburo Oe, Kobo Abe, xitoylardan:Konfutsiy ,o`zbeklardan:Navoiy Zahiriddin Muhammad Bobur Arablardan:Zamaxshariy ,Javhari,yMahmud Koshg’ariy va boshqa minglab mutaffakirlar yetishib chiqqan.Bularning deyarli hammalari tilshunoslikka ham yetarli darajada o`zlarini hssalarini qo`shganlar va tilshunoslikka bee’tibor bo`lishmagan.Albatta hamma fanning boshlanishi negizi ma’lum bir miqdorda tilshunoslikka borib taqaladi. https://scientific-jl.org/obr 8 Выпуск журнала №-70 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Abu Nasr Farobiyning lingvistika qarashlari: Markaziy Osiyoning yirik mutafakkiri Abu Nasr Farobiydir. Uning toʻla ismi-Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Tarxon ibn Oʻzaliq al Farobiydir.U 873-950-yillar oralig’ida yashab o`tgan. Farobiy u davrda mavjud boʻlgan barcha ilmlardan bahramand boʻlishga intildi va hatto bu yoʻlda ancha yutuqlarga erishish maqsadida u Bogʻdod, Damashq, Halab, Harron kabi arab sharqining juda koʻp shaharlariga sayohat qildi, borgan shaharlarida olimlar bilan tanishar va ular bilan suhbatlashib, ulardan bahramand boʻlishga intilardi. Abu Nasr Farobiyning tilshunoslik, umuman filologiya sohasida ijod qilgan asarlari koʻp zamonlar oʻtishiga qaramay, insonlarni soʻzni sevish kabi olijanob fikrlardan qaytarmadi, Abu Nasr Farobiy oʻz asarlarida tillar va ularning lugʻatlari haqida ma’lumot beradi. U falsafa soʻzi ma’nosi haqida shunday yozadi: “Falsafa yunoncha boʻlib, arab tiliga chetdan kirgan soʻzlardandir. Bu soʻz ularning tillarida filosufo deb aytiladi. Uning lugʻaviy ma’nosi-hikmatni yoqtirish demakdir. Bu soʻz yunon tilida “filo” bilan “soʻfiyo” soʻzlaridan tarkib topgan. “Filo” deganda yoqtirish, sevish tushuniladi; “soʻfiyo” deganda esa hikmat, donolik tushiniladi. Abu Nasr Farobiy oʻzining “She’r va qofiyalar toʻgʻrisida soʻz” nomli asaridan bir xil tovushlar bilan tugallanadigan soʻzlar, talaffuzdosh soʻzlar, oʻzak va qoʻshimchalar qofiyasi nomi bilan ataladigan qofiya haqida ma’lumot beradi. Qofiya misra oxirini eslatish bilan ritmning shakllanishiga muhim hissa qoʻshadi, deb koʻrsatadi Farobiy. Abu Nasr Farobiy oʻz davrining yetuk adabiyotshunosi sifatida adabiyotshunoslik atamalardan tragediya, komediya, drama, satira, poema, epos, ritorika, yombi efijonosous, akustika haqida ma’lumot berib, ularning hozirgi ma’nosidan boshqa ma’noda ishlatilishini qayd etadi. Mahmud Zamaxshariy-arablar va g’ayri arablar ustodi: Ilm-u fan xazinasiga bebaho durdonalar qoʻshgan Mahmud ibn Umar az-ZamaxshariyXorazm viloyatining Zamaxshar qishlogʻida dunyoga keldi va voyaga yetdi. Zamaxshariyning fan olamidagi ulkan xizmatini hisobga olib, unga Sharq olimlari tomonidan “Ustoz-ul- arab val-ajam” “Faxr-i Xorazm”, “Jorulloh” kabi unvonlar berilgan. U arab tilida nazm va nas