Своеобразие функционирования военных терминов и их изменения

Аннотация

The article deals with the questions connected with the systems of military terminology and synchrony and diachrony in military terminology reflecting science development process and political situation in the world. Questions of terminology and determinology as a result of interaction of military terms and in general use vocabulary as well as role of metaphor in functioning and changing military terminology is stated. Keywords: military terminology; system; political situation; synchrony; diachrony word- formation; conversion. Терминлар семантикасини тадқиқ қилишдаги терминологик тизимларнинг ўзига хос хусусиятларини инобатга олиш зарурати ҳар қандай терминнинг маъноси унинг семантик муҳитига боғлиқлиги – унинг терминологик тизими доирасида ҳамда унинг ташқарисидаги ўзаро боғлиқлик, ушбу алоқаларнинг характери ҳамда шу терминлар ўртасида тушунча майдонининг бўлиниши билан боғлиқдир. Терминга таъриф беришда унинг тегишли терминологик тизимдаги ўрни кўрсатилади, яъни аниқланаётган тушунча ҳолатнинг қайси тоифасига мансублиги ва айнан шу тоифадаги бошқа тушунчалардан нимаси билан ажралиб туриши ҳақида маълумот келтирилади. Мисол тариқасида ҳарбий терминлар луғатида “an armoured personnel carrier, fitted with a gun or cannon, which is designed to transport a section of infantry around the battlefield and provide them with fire support once they are fighting on foot” тарзида шакллантирилган“infantry fighting vehicle” тушунчани келтириш мумкин. Ушбу тушунчани икки қисмга бўлиш мумкин: биринчи қисм – “an armoured personnel carrier” (an armoured military vehicle used to transport troops) (қўшинни ташишга мўлжалланган зирҳли ҳарбий техника) – ушбу тушунча тааллуқли бўлган ҳолат тури, тоифасини белгилайди, иккинчи қисми эса – “fitted with a gun or cannon, which is designed to transport a section of infantry around the battlefield and provide them with fire support once they are fighting on foot” – унинг айнан шу тоифадаги бошқа тушунчалардан нимаси билан фарқ қилишини кўрсатади. Шундай қилиб, терминологик тизимнинг асосий характеристикалари қуйидагилардир: турларга асосланган иерархиядаги унинг иерархик тузилмаси (структураси); таркибий қисмларининг ягона маънога эгалиги ва ноёблиги; муайян структуравий моделларнинг устунлиги. В. Н. Шевчук ҳарбий терминологияни ҳарбий билимнинг, кенгроқ маънода эса ҳарбий ишнинг тушунча аппаратини акс эттирувчи “тилдаги ҳарбий 76 “Ўзбекистонда хорижий тиллар” илмий-методик электрон журнал № 4 (23)/ 2018 терминларнинг тартибга келтирилган жамланмаси” ва қуролли кучлардан стратегик мақсадларда фойдаланиш, шунингдек ҳарбий бўлимлар, қисмлар ва бўлинмалар, уларни ташкил қилиш, қуроллантириш ва техника билан таъминлаш, оператив-тактик жиҳатдан фойдаланиш, улар билан боғлиқ бўлган жангни олиб бориш шакллари ва усуллари сифатида белгилаб беради. Ҳарбий термин унинг мазмуни билан тартибга келтириш маъносидаги муайян ҳарбий касб соҳасининг тушунчавий-функционал тизимидаги муайян тушунча билан мустаҳкамланган синтетик ёки аналитик турғун бирлик каби берилади (1, 97). Ҳарбий терминология фақат айрим терминларнинг катта қисми ва улар орасидаги муносабатлар жамланмаси эканлигини асослаш учун эмас, балки ҳарбий терминологиянинг айнан тизимда қандай шакллантирилганлигини аниқлашга ҳаракат қиламиз. Ҳарбий терминларнинг нутқ бўлаклари бўйича таснифи: инглиз тилидаги ҳарбий терминология нутқнинг тўрт бўлагида берилади: от, сифат, феъл ва равиш. Сон жиҳатидан улар тизимда бир хил тарзда тақсимланмаган, ҳарбий терминология асосан субстантив характерга эга. Иккита ҳарбий терминология луғати таҳлили – Campaign Dictionary of Military Terms Dictionary. Macmillan, 2004 ва T. N. Dupuy, C. Johnson, G. P. Hayes, муаллифлигидаги Dictionary of Military Terms. 2nd edition. US. Washington, 2003 луғати – шуни кўрсатадики, отларнинг бошқа нутқ бўлакларига нисбатан улуши 80 фоиздан ортиқдир, бундан келиб чиқадики, фиксация соҳасида ҳам, функционал соҳада ҳам ҳарбий терминларни ифодалашнинг асосий шакли от ҳисобланади. Инглиз тилидаги ҳарбий технологиянинг структуравий – сўз ясаш классификацияси ҳақида сўз юритар эканмиз, шуни таъкидлаш лозимки, унга замонавий инглиз тили учун хос бўлган сўз ясаш усуллари мосдир, айнан: морфологик сўз ясаш, лексик-семантик сўз ясаш ҳамда бошқа тиллардаги сўзлардан фойдаланиш. Терминларда морфологик сўз ясаш усули қуйидаги усулларни қамраб олади: аффиксация, қўшма сўзлар, конверсия ва қисқартмалар. Инглиз тилидаги ҳарбий терминологияда сўз ясаш инструментариясининг турли-туманлигида асосий эътибор, ўзига хослиги ва кўп тарқалмаганлигини инобатга оладиган бўлсак, қўшма бирикмаларда сифатларнинг постпозицияда қўлланилишига қаратилади, масалан battlewise, infantry-heavy, seaworthy, trigger- happy, шунингдек префиксли феъллар em-, масалан, феълларда embus, emplane. Конверсия – инглиз тили ҳарбий терминологиясидаги сўз ясашнинг энг кенг тарқалган туридир, бунда муайян нутқ бўлагига тегишли бўлган сўз, ўзининг илк шаклини ўзгартирмаган ҳолда, янги парадигмага қўшилиб, бошқа нутқ бўлаги 77 “Ў