AQLIY RIVOJLANISHDA ORQADA QOLGAN BOLALAR

Аннотация

Ushbu maqola Aqliy rivojlanishda orqada qolgan bolalar bilan ishlash kuzda tutilgan. Psixologiyada koʻproq intelektual rivojlanishida koʻproq orqada qolgan bolalar deb yuritiladi. Bu intelektual qobiliyatlari yoshiga nisbatan past boʻlgan,bilim olishda orqada qolgan muloqot qilishda kundalik hayotdagi vazifalarni bajarishda qiyinchiliklarga duch keladigan bolalardir. Kalit soʻzlar: Debil, Imbetsil, Idiot, pedagogik, psixologik, logopedik, demensiya, patologik, individual, infeksion va boshqalar. Aqliy rivojlanish bu bolaning atrof - muhitni idrok etishi, bilimlarni oʻzlashtirishi,va fikrlarni muammolarni hal etish qobiliyatidir. Bunday bolalar aqliy rivojlanishda orqada qolgan bolalar deb ataladi. Intelektual rivojlanishining sustligi bu bolalar yangi olgan yani oʻrgangan bilimlarini oʻzlashtirishtiradilar.Ularni amaliyotda yani oʻzlarining hayotlarida qoʻllashga qiynaladilar.Ularda nutqdagi cheklovlar soʻz boyligi oz boʻladi va toʻgri gap tuzishda va eshitganini tushunishda ularda muammolar seziladi. Ularda ijtimoiy koʻnikmalarning rivojlanmaganligi tufayli oʻz tengdoshlari bilan muloqot qilganda noqulaylik sezadilar.Oʻz fikrini his -tuygʻularini ifoda etishda qiynaladilar. Bunday bolalarni erta aniqlash nazoratda chetda qoldirmaslik va oʻz vaqtida maxsus mutaxassislar logopedlar , psixolog, defektolog, bilan ishlash muhim ahamiyatga ega.Aqli zaif bolalar bolalarni oʻrganish jarayonida Eskirol ularda nutq rivojlanish darajasini oʻziga xosligiga ahamiyat bergan.Uning fikricha,nutqiy nuqson bolaning ruhiy rivojlanish jarayoniga salbiy taʼsir koʻrsatadi.Eskirol ikkita olimni oʻz tasnifiga asos qilib oladi:ruhiy faoliyatning oʻz https://scientific-jl.org/obr 4 0 Выпуск журнала №-70 Часть–4_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 tasnifiga asos qilib oladi: ruhiy faoliyatning zararlanish darajasi va nutq funksiyaning holatidir.Burnevill Idiot bolalarni oʻrganib ,bu bolalarda ruhiyati zararlanishining oʻrta darajasi ekanligini aniqladi.Bu bolalar bilan maxsus ishlarni olib borish jarayonida ularning rivojlanishida sezilarli darajadagi oʻzgarishlarni koʻrish mumkin.Aqliy faoliyati buzilgan bolalarning klinik maʼlumotlar asta -sekinlik bilan toʻlangan.Bolalarga talim tarbiya berish maqsadida maktab tarmoqlari kengaytirildi .Umum talim dasturlat ishlab chiqildi.Talim jarayonida qoʻyilgan talablarni uddalay olmayotgan bolalar aniqlanib ularni ulgurmovchi oʻquvchilari qatoriga qoʻshib qoʻyildi.Bu bolalarni oʻrganishda psixologlar faol ishtirok etadilar . Aqliy rivojlanishda orqada qolgan bolalarda bir nechta sabablarini koʻrish mumkin.Masalan irsiy omillar (genetik buzilishlar) homiladorlik va turgʻun jarayonidagi asoratlar ,oʻgir kasalliklar ,bosh miya shikastlanishi , psixologik travmalar kabi sabablar kelib chiqadi. Bolalarda oilaning va pedagoglarningg qullab quvvatlovi zarur buladi. Aqliy rivojlanishda orqada qolgan bolalar koʻproq jamiyatning etibor va mehriga muhtoj Aqliy rivojlanishda orqada qolgan intelektual rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar bilan muloqotda boʻlishda sabir, tushuncha moslashuvchan yondashuv juda muhim ahamiyat kasb etadi. Aqliy rivojlanishda orqada qolgan bolalarga hurmat mexir bilan yondashish kerak.Bolani kamsitmaslik yoki birov bilan solishtirmaslik talab etiladi. Har doim har qanday vaziyatda ham yutuq yoki harakatini ijobiy baholash talab etiladi . Hurmat bilan muloqotda boʻlish bu bolaning oʻziga boʻlgan ishonchini yanada oshirishga yordam beradi. Aqliy rivojlanishda orqada qolgan bolalarda soddalashtirilgan va ravon tilda spzlash kerak boladi. Kerak boʻlsa soʻzlarni takrorlash yoki misollar bilan bolaga yetkazib berish kerak boladi .Tushunmay qolgan mavzularni yaxwi oʻzlashtirishi uchun sodda usulda tushuntirishga harakat qilish kerak. Koʻproq dars jarayonida vizual dasturlardan foydalanib bolani yanada qiziqtirish,har xil metodikala oʻtkazish natijasida bolani chalp qilish va qiziqishini yana oshirishga yordam beradi yanada osonroq uzlashtirishi osonlashadi. Avvalam bor bolalarga sabir toqatlik bilan yondashish mavjud. Bolani tezda tushunishini kutmang xatolarini toʻgʻirlashda moyillik bilan yondashing tandiq https://scientific-jl.org/obr 4 1 Выпуск журнала №-70 Часть–4_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 qilmang. Kundalik hayotdagi tartib va qoidalar bolaning oʻzini xavfsiz his qilishiga yordam beradi. Bola gapirayotganida uni tinglang va soʻzlariga jiddiy yondashing.Unga savollar berish orqali muloqotni rivojlantirish ,oʻyinlar va harakatlar orqali bolaga oʻrgating .Koʻproq bolalar oʻyin orqali eslab qolishadi va tez oʻzlashtirib oladilar. Aqliy rivojlanishda orqada qolgan bolalarda dedaktik va sensor mashqlar va oʻyinlar foydali boʻladi.Bolalarda ijtimoiy koʻnikmalarni rivojlantiriring navbat kutish ,salomlashish, kabi oddiy ijtimoiy qoidalarni mashq qiling. Aqliy rivojlanishda orqada qolgan bolalar bilan pedagoglar va ota onalar koʻproq yondashishadi. Ular bilan ishlash juda mashaqqatlidir. Juda katta kuch va eʼtibor