TERMINLARNING EPITET SIFATIDA QO‘LLANISHI

Аннотация

В статье рассматриваются особенности использования терминов в художественном тексте в качестве эпитетов. Особое внимание уделяется лингвопоэтической актуализации терминов, их функционально- стилистическим характеристикам и метафорическому использованию. Анализируются примеры из узбекской поэзии, где термины используются не только в прямом значении, но и приобретают эмоционально-эстетическую нагрузку. Исследование подчеркивает значение эпитетов как выразительного средства художественного языка и выделяет различия между эпитетами и другими тропами, такими как сравнение и метафора. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-70 217 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Ключевые слова:термин, эпитет, поэтическая актуализация, метафорический эпитет, художественный текст, стилистика, семантика, лингвопоэтика Annotation:The article examines the use of terms as epithets in literary texts, focusing on their linguopoetic actualization and functional-stylistic features. Particular attention is paid to the metaphorical use of terms and their emotional and aesthetic contribution to poetic imagery. Through examples from Uzbek poetry, the study shows how technical or nominal expressions acquire expressive and figurative power when used as epithets. The paper also differentiates between epithets and related tropes such as simile and metaphor. Keywords:term, epithet, poetic actualization, metaphorical epithet, literary text, stylistics, semantics, linguopoetics Маълумки, тилда терминларнинг лингвопоэтик хусусиялари, бадиий матнда қўлланиши билан боғлиқ жиҳатларни тадқиқ этиш эътиборли масалага айланиб бормоқда. Ана шу маънода, бадиий матнда терминларни эпитет сифатида қўлланилиши масласи ҳам терминларни поэтик актуаллашувини намоён этувчи муҳим омиллардан бири саналади. Бу масалани ёритиш ҳам терминларнинг моҳият-мазмунини, функционал- услубий хусусиятларини текширишда алоҳида аҳамият касб этади. Эпитет бадиий тил воситаси саналади.У нутқ жараёнида тил фактида бўлган имкониятдан келиб чиқиб ҳосил қилинади. Шунинг учун ҳам у ҳар бир муаллифнинг ўзига хос, унинг қиёс доираси билан боғлиқ ҳолатда, тасвирламоқчи бўлган нарсасига нисбатан қарашларини, муносабатини ифодалаш асосида юзага келади. Шунинг учун ҳам бу ҳодиса кўпроқ адабиётнинг, шеъриятнинг муҳим воситаси сифатида қаралиб келинади. Айниқса, ғазалларда поэтик фигура сифатида кенг қўлланади. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-70 218 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Эпитет шундай тасвир воситасики, тасвирланаётган нарса-ҳоисани образли тарзда ўқувчи кўз ўнгида ёрқин гавдалантиради. Яъни, эпитет доим конкрет, объектив ва синтактик ажратилган нарсанинг сифатини, хусусият ва белгисини англатиб келади. Эпитет риториклар томонидан тилга олинган бўлмаса ҳам, жуда қадимдан адабиётшунослар, кейинчалик тилшунослар эътиборини тортган нутқ ҳодисасидир. У XV асрдаёқ форс ва ўзбек адабиётшунослигида истиора таркибида ўрганила бошланган. Бу ҳодиса ХIХ асрда Ғарб тилшунослигининг ҳам эътиборини торди.Унинг эпитет атамаси билан ўтган асрда яшаган Аделунг,шунингдек, А.Бен асарларида тилга олинганлигини кўриш мумкин. 1 Бадиий тил воситаларига бағишланган асарларда эпитет тилга олинган ҳолда унга қисқагина таъриф бериб ўтилади. Лекин бу ҳодиса ўзига хос услубий восита сифатида алоҳида моҳиятлидир. Яъни, баъзан амалда бу ҳодисани унга яқин ва ўхшаш бўлган ўхшатиш, метафора ва бошқа тавсир воситаларидан фарқлаш каби нозик масалалар кузатилади. З.Тоҳиров бу хусусда қуйидаги фикрларни илгари суради:” Эпитетли бирикмалар ўхшатиш қурилмаси ва қўшма от билан қориштирилади.Эпитетли бирикма билан ўхшатишли қурилма бир-бирига ниҳоятда ўхшашдир. Лекин тузилиш жиҳатдан улар маълум фарқларга эга.Ўхшатиш қурилмасидаги асос ва шаклий нутқий тежамга учраса, эпитетли бирикма бўлади.Уларнинг маъноси эса фарқ қилмайди, лекин услубий жиҳатдан айрим фарқларга эга бўлади.Жумладан, Майли ором олгин, эй бобо юртим! (А.Орипов) мисолидаги бобо юртим эпитетли бирикмадир.Агар уни бобо каби кекса юртим деб берилса ўхшатиш қурилмаси бўлади.Ўхшатиш қурилмасида каби ўхшатиш шакли ва кекса асоси эпитетли бирикмага нисбатан ортиқча қайд қилинади.Эпитетли бирикма билан ўхшатишли қурилма ўртасида маъно фарқи йўқ, лекин услубий фарқ мавжуд. Ўхшатиш қурилмасида биринчи ўринда кексалик белгиси бўлиб, бу кексаликни бобо кексалигига қиёслаш иккинчи ўринда туради. Эпитетли бирикмада биринчи 1 Ҳўжаева Д. Ўзбек тилида эпитет. Фил.фан.ном.дисс.автореф. Тошкент,1996, - Б. 6. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-70 219 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 ўринга тўғридан-тўғри бобо кексалиги чиқарилган бўлади”. 2 Шунингдек, метафора ҳодисаси билан ҳам зич боғланган. Амалда бу икки ҳодисани ажратиш ҳам ўқувчидан зукколикни талаб этади. Шу маънода қараладиган бўлса, эпитет ҳам тилшуносликда ўрганилиши лозим бўлган муҳим восита саналади. Эпитетлар маълум нарса ва ҳодисаларга хос характерли белги