К содержанию
РецензированоRU2026

SOFOKLNING “SHOH EDIP” ASARIDA DELAKUNIZATSIYA

Po‘lotova Gulmira Murodovna

Образование наука и инновационные идеи в мире · 250-280 · 2026

Аннотация

Данная статья посвящена анализу трагедии Софокла “Царь Эдип”, в которой рассматривается взаимосвязь произведения с древнегреческой культурой, мифологией и религиозными верованиями. Основываясь на “Поэтике” Аристотеля, подчеркивается, что “Царь Эдип” является лучшим образцом трагедии. Также в статье исследуется явление делакунизации в процессе перевода произведения на узбекский язык, то есть вопрос утраты или упрощения особенностей, присущих греческой культуре. Посредством анализа литературы освещаются философское, литературное и психологическое значение произведения, а также его место в узбекском театре. В качестве причин явления делакунизации указываются такие факторы, как непонятность греческих религиозных понятий, различия в древнегреческом обществе, адаптация текста к современным читателям и сложность греческой мифологии. Ключевые слова: делакунизация, детерминистическая философия, экзистенциальное противоречие, интерпретация, положительные и отрицательные стороны, экзистенциальная трагедия. Kirish. Sofoklning “Shoh Edip” tragediyasi qadimgi yunon madaniyati, mifologiyasi va diniy e’tiqodlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan dramatik asardir. Zero, Aristotel o‘zining “Poetika” asarida aytganidek, “Eng yaxshi tragediyalar ajoyib inson haqida emas, balki kamchiliklarga ega bo‘lgan, lekin yomon emas, taqdir taqazosi bilan fojia qurboniga aylangan shaxs haqida bo‘lishi kerak. Shuning uchun ham “Shoh Edip” eng yaxshi tragediya namunasidir”[1]. Shunindek, ushbu asarni tarjima qilish jarayonida delakunizatsiya hodisasi, ya’ni yunon madaniyatiga xos o’ziga xosliklarning yo‘qolishi hamda umumlashtirilishi kuzatilishi mumkin. Adabiyotlar tahlili. Bilamizki, Sofokl va uning “Shoh Edip” tragediyasi asrlar davomida falsafiy, adabiy hamda psixologik jihatdan eng chuqur va zalvorli asarlardan https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 384 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 biri bo‘lib qolmoqda. Muallif vafotidan yigirma asr o‘tgan bo‘lsa-da, u o‘z mashhurligini, qimmatini yo‘qotmagan. Sofoklning zamondoshlari va donishmand Arastu ushbu spektaklni “mualliflik mahoratining cho‘qqisi” deb hisoblaganlar hamda Freyd undan”Edip kompleksi” nazariyasini rivojlantirgan. Bu asarni Asqad Muxtor 1958-yilda Moskva shahrida “Xudojestvennaya literetura” nashriyotida chop etilgan ruscha tarjimasidan o‘zbekchaga o‘girgan. Asar o‘zbek tilidagi ilk va yagona tarjimadir. Shunday qilib, “Shoh Edip” tragediyasi 1979-yilda G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyotida chop etilgan [5]. Qolaversa, bu asar asrlar davomida jahon teatr sahnalaridan tushmay keladigan va eng nodir asarlardan biridir, xususan, o’zbek teatrida ham o‘z tamal toshini qo‘ya olgan asardir. Bu xususda yozuvchi Nazar Eshonqul “Shop Edip” va Shukur Burxonov haqida shunday fikr bildiradi: “Tomoshabinlar, albatta, Sofoklning “Shoh Edip” asaridan va uning televariantidan xabardor. Bu mashhur tragediyadagi Edip rolini ulug‘ san‘atkor Shukur Burhonov o‘ynagandi. Ulug‘vor asarlar ulug‘ iste’dodlarni dunyoga keltiradi, ulug‘ sahna asarlari ulug‘ aktyorlarni yaratadi. Sofoklning ulug‘ligi o’zbek sahnasida yana ham ulug‘vor qiyofaga kirdi”[2]. Delakunizatsiyaga tarjima jarayonida milliy, diniy va madaniy unsurlarni soddalashtirish, neytrallash yoki boshqa moslashtirish jarayoni hisoblanadi. Bu hodisa turli sabablarga ko‘ra sodir bo‘lish ehtimoli ko‘zda tutiladi, ammo “Shoh Edip” asarida quyidagi sabablarga ko‘ra delakunizatsiya hodisasi kuzatilgan. Bular: • Yunon diniy tushunchalarining boshqa madaniyatlarda tushunarsiz bo‘lishi; • Qadimgi yunon jamiyatiga xos ijtimoiy va siyosiy tizimlarning farqli ekanligi; • Matnning zamonaviy o‘quvchilarga moslashtirilishi; • Yunon mifologiyasiga oid tushunchalarning ba’zan tushunarsiz bo‘lishidir. Asar nafaqat bizda, balki boshqa millatlarda ham turli xil farqlar hamda o‘zgarishlar bilan, ya’ni ma’lum millat an’analari va madaniyatlariga moslashtirilgan https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 385 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 holda tarjima qilingan. Xususan, 1900 va 1970-yillarda oralig‘ida asarning yettita turli xil pyesalari Misrda nashr qilingan hamda sahna ko‘rinishi sifatida ijro etilgan. 19-20- asrlarda Misr hamda Gretsiyaning tarixi o‘rtasida sezilarli farqlar kuzatilgan, shuning uchun ham ular mustamlaka va mustamladan keyingi turli xil modellardan foylananishgan [7]. Tarjima jarayonida esa yunon tilidan tarjima qilinganda mazmun, madaniy kontekst va uslub jihatdan muayyan o‘zgarishlarga uchrashi turgan gap. Bu jarayondagi asosiy o‘zgarishlar esa, til va uslub o‘zgarishi, madaniy va kontekstual moslashtirishlar, taqdir hamda erkin iroda tushunchasining talqini hamda poetik va dramatik strukturalarning moslashtirilishi kuzatiladi. Semiotik va tarjima nazariyotchisi Umberto Eko ham tarjimada yo‘qolgan elementlar hamda intersektual o‘zgarishlar haqida gapirgan. Unga ko‘ra, “Shoh Edip” tarjimalari o‘z vaqtining madaniy paradig

Доказательный фрагмент

«Данная статья посвящена анализу трагедии Софокла “Царь Эдип”, в которой рассматривается взаимосвязь произведения с древнегреческой культурой, мифологией и религиозными верованиями.»

Образец извлечения

Демо-превью

Данная статья посвящена анализу трагедии Софокла “Царь Эдип”, в которой рассматривается взаимосвязь произведения с древнегреческой культурой, мифологией и религиозными верованиями. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
delocalization, deterministic philosophy, existential contradiction, egzistensial fojia., interpretatsiya, deterministik falsafa, ijobiy va salbiy jihatlar, egzitensial ziddiyat, delakunizatsiya
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники