GIPERTONIYA KASALLIKLARINI PROFILAKTIKASIDA HAYOT TARZINING O‘RNI

Аннотация

Ushbu maqolada gipertoniya (yuqori qon bosimi) kasalligining oldini olishda sog‘lom hayot tarzining o‘rni atroflicha yoritiladi. Gipertoniyaning kelib chiqish sabablari, xavf omillari va profilaktika choralarida ovqatlanish, jismoniy faollik, ruhiy holat va zararli odatlardan voz kechishning roli tibbiy-nazariy hamda amaliy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Maqola, shuningdek, sog‘lom turmush tarzini hayotga joriy etishning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: gipertoniya, arterial bosim, hayot tarzi, profilaktika, sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik, stress, zararli odatlar. Zamonaviy tibbiyotda yurak-qon tomir kasalliklari, xususan, gipertoniya eng ko‘p uchraydigan, global sog‘liq muammosi hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha har to‘rtinchi voyaga yetgan inson gipertoniyaga chalingan bo‘lib, bu ko‘rsatkich yildan-yilga ortib bormoqda. O‘zbekistonda ham bu kasallik keng tarqalgan bo‘lib, kasallikning simptomlarsiz kechishi uni o‘z vaqtida aniqlash va davolashni qiyinlashtiradi. Gipertoniyaning xavfli jihati shundaki, u yurak xurujlari, insult, buyrak yetishmovchiligi, ko‘rish qobiliyatining pasayishi kabi og‘ir asoratlarga olib keladi. Ayni paytda ilmiy tadqiqotlar ko‘rsatmoqda: gipertoniyaning oldini olish, uni nazorat qilishda sog‘lom hayot tarziga amal qilish eng samarali usullardan biridir. Gipertoniya – bu arterial qon bosimining uzoq muddat davomida normadan yuqori bo‘lishidir. Qon bosimining normasi 120/80 mm simob ustuniga teng bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 140/90 va undan yuqori bo‘lsa, gipertoniya tashxisi qo‘yiladi. Asosiy xavf omillari: https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 98 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Irsiy moyillik – agar yaqin qarindoshlarda gipertoniya mavjud bo‘lsa, bu kasallik rivojlanish ehtimoli ortadi. Yuqori tuz iste’moli – natriy tanada suyuqlikni ushlab qoladi, bu esa qon bosimining ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi. Jismoniy harakatsizlik – yurak mushaklari zaiflashadi, qon aylanishi sustlashadi. Ortiqcha vazn va semizlik – har 5 kg ortiqcha vazn qon bosimini o‘rtacha 4–5 mmHg ko‘taradi. Surunkali stress va ruhiy zo‘riqish – gormonal tizimning buzilishi natijasida qon bosimi o‘sadi. Spirtli ichimliklar, chekish – tomirlarning torayishiga olib keladi. Nosog‘lom ovqatlanish, fastfud, qovurilgan ovqatlar, shirinliklar – moddalar almashinuvi va yurak faoliyatini buzadi. Gipertoniya profilaktikasining birinchi qadamlaridan biri – ovqatlanish madaniyatini sog‘lomlashtirishdir. Sog‘lom ovqatlanish qon bosimini me’yorlashtirishda beqiyos rol o‘ynaydi. Tuzni me’yorida ishlatish – kuniga 5 g dan oshmasligi kerak; Ko‘proq sabzavot, meva, don mahsulotlari (kaliy, magniy, tolali moddalarga boy); Baliq va tovuq go‘shti, yog‘siz sut mahsulotlari; Trans yog‘lar, kolbasa, chips, shirinliklar, konservalangan mahsulotlardan voz kechish; DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) parhezi – gipertoniklar uchun maxsus tavsiya etiladi. Jismoniy faollik yurakni mustahkamlab, tomirlar elastikligini oshiradi. Haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha jismoniy faollik (yugurish, suzish, raqs, velosiped haydash) gipertoniya xavfini 20–30% kamaytiradi. Kunlik 30 daqiqalik piyoda yurish; Zinadan foydalanish (lift o‘rniga); https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 99 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Ofisda uzoq o‘tirgan holatda har 1 soatda tanaffus qilish va yengil mashqlar bajarish. Stress gipertoniya rivojlanishining yashirin sababi bo‘lishi mumkin. Shuning uchun stressni boshqarish hayotiy zaruratdir. Dam olish rejimini to‘g‘rilash, uyqu gigiyenasi (7–8 soatlik sifatli uyqu); Meditatsiya, yoga, nafas olish texnikasi; Ruhiy salomatlikka e’tibor: kitob o‘qish, musiqa eshitish, ijobiy insonlar bilan muloqot qilish. Ortiqcha vazn yurakka qo‘shimcha yuk tushiradi. Har bir ortiqcha kilogramm qon bosimini oshiradi. Sog‘lom parhez va jismoniy mashqlar orqali vaznni me’yorda ushlab turish gipertoniyani samarali nazorat qilishga yordam beradi. Zararli odatlardan voz kechish: Chekish – har bir sigareta qon tomirlarni toraytiradi, yurak urishini tezlashtiradi. Spirtli ichimliklar – uzoq muddatli iste’mol gipertoniyani kuchaytiradi. Nos, energetik ichimliklar – yurak faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi. Jamiyat va sog‘lom hayot: davlat miqyosidagi choralar Sog‘lom hayot tarzini keng targ‘ib qilish, bu borada ijtimoiy-ma’rifiy ishlarni kuchaytirish gipertoniya va boshqa surunkali kasalliklarning kamayishiga olib keladi. Davlat sog‘liqni saqlash siyosatida quyidagilar muhim: Sog‘lom ovqatlanishni targ‘ib qilish (maktab va korxonalarda sog‘lom menyular); Sport infratuzilmasini rivojlantirish (mahallalarda sport maydonchalari); Tibbiy ko‘rik va maslahatlarni muntazam yo‘lga qo‘yish; Sog‘liq uchun xavfli mahsulotlarga soliq joriy etish (tuz, shakar, spirtli ichimliklar). Gipertoniya kasalliklarining oldini olishda hayot tarzining chuqur tahlili Gipertoni