PSIXOTROP DORI VOSITALARINI TARKIBINI BIOKIMYOVIY TEKSHIRISH.

Аннотация

Ushbu maqolada psixotrop dori vositalarining kimyoviy tarkibi va ularni biokimyoviy tekshirish usullari yoritilgan. Psixotrop moddalar markaziy asab tizimiga ta’sir ko‘rsatadigan birikmalar bo‘lib, ularning sifati, tozaligi va xavfsizligini aniqlash biokimyoviy usullarning dolzarb yo‘nalishidir. Maqolada spektral analiz, xromatografiya, fermentativ usullar va boshqa zamonaviy metodikalar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: Psixotrop dori, biokimyoviy tekshiruv, xromatografiya, spektrofotometriya, farmatsevtik tahlil. Psixotrop dori vositalari – bu markaziy asab tizimiga ta’sir etuvchi va psixik holatni o‘zgartiruvchi moddalardir. Ular antidepressantlar, trankvilizatorlar, neyroleptiklar, stimulyatorlar kabi guruhlarga bo‘linadi. Ushbu dorilar klinik amaliyotda keng qo‘llanilsa-da, ularning xavfsizligi, samaradorligi va sifatini nazorat qilish muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, psixotrop moddalarni sifat nazoratidan o‘tkazishda biokimyoviy usullar keng qo‘llaniladi. Psixotrop moddalar va ularning tasnifi: Psixotrop moddalar markaziy asab tizimining turli qismlariga ta’sir qiluvchi kimyoviy birikmalardir. Ular quyidagicha tasniflanadi: Antidepressantlar (masalan, fluoksetin, amitriptilin); Neyroleptiklar (xlorpromazin, haloperidol); Trankvilizatorlar (diazepam, lorazepam); https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 123 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Stimulyatorlar (amfetamin, kofein). Ushbu moddalar ko‘pincha kimyoviy jihatdan benzodiazepinlar, fenotiazinlar yoki trisiklik tuzilmalarga ega bo‘ladi. Biokimyoviy tekshiruv usullari:Psixotrop dori vositalarining tarkibini aniqlashda bir necha muhim biokimyoviy metodlar qo‘llaniladi: a) Spektrofotometriya Bu usul dori moddasining yutilgan yoki chiqarilgan yorug‘lik to‘lqinlarini o‘lchab, ularning kontsentratsiyasini aniqlaydi. Masalan, UV-spektrofotometriya orqali diazepamning kontsentratsiyasi aniqlanishi mumkin. b) Gaz va suyuqlik xromatografiyasi Psixotrop moddalarni ajratish va tahlil qilishda gaz xromatografiyasi (GC) va yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (HPLC) juda samaralidir. Bu usullar orqali dorining sofligi, ifloslanish darajasi aniqlanadi. c) Fermentativ usullar Ayrim dori vositalarining metabolitlarini aniqlashda ferment reaksiyalaridan foydalaniladi. Bu usul ayniqsa farmakokinetik tadqiqotlar uchun muhimdir. d) Mass-spektrometriya Murakkab birikmalarni molekulyar darajada aniqlash imkonini beradigan usul bo‘lib, psixotrop moddalarni organizmdagi metabolitlari bilan birga o‘rganishda qo‘llaniladi. Farmatsevtik nazorat va xavfsizlik.Biokimyoviy tekshiruvlar nafaqat dorining kimyoviy tarkibini, balki uning biofaolligi va metabolik barqarorligini ham aniqlash imkonini beradi. Bu esa dori vositalarining dozalanishini, farmakodinamikasini va toksikologik xavfsizligini baholashda muhim omil hisoblanadi. 4. Psixotrop moddalar metabolizmi va biotransformatsiyasi Psixotrop moddalarni biokimyoviy tekshirishda ularning organizmdagi o‘zgarish jarayonlarini ham hisobga olish zarur. Bu jarayonlar metabolizm yoki biotransformatsiya deb ataladi. Ko‘pchilik psixotrop moddalar jigarda fermentlar yordamida metabolizmga uchraydi. Masalan: https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 124 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Sitoxrom P450 (CYP450) fermentlari ko‘plab antidepressantlar va trankvilizatorlarning asosiy metabolik yo‘llarini tashkil etadi. Fluoksetin CYP2D6 fermenti bilan, diazepam esa CYP3A4 fermenti orqali metabolizmga uchraydi. Biotransformatsiya jarayoni ikki bosqichda amalga oshadi: I bosqich – oksidlanish, gidroksillanish, deaminatsiya kabi reaksiya orqali molekula biokimyoviy jihatdan faollashadi yoki zaharli shaklga o‘tadi. II bosqich – kon’yugatsiya (masalan, glyukuronidatsiya) orqali dori vositasi suvda eruvchan bo‘lib, organizmdan chiqarilishi osonlashadi. Metabolizm natijasida hosil bo‘lgan metabolitlar ayrim hollarda farmakologik faol bo‘lishi mumkin. Shu bois, nafaqat dori moddasining o‘zi, balki uning metabolitlarini ham aniqlash ahamiyatlidir. Psixotrop moddalarni aniqlashda zamonaviy texnologiyalar:So‘nggi yillarda psixotrop moddalarni aniqlashda innovatsion texnologiyalar qo‘llanilmoqda: a) LC-MS/MS (suyuqlik xromatografiyasi – tandem mass-spektrometriya) Bu texnologiya juda yuqori sezuvchanlikka ega bo‘lib, dori va uning metabolitlarini nanogramm (ng/mL) darajasida aniqlash imkonini beradi. Klinik va sud ekspertizasi uchun juda mos keladi. b) NMR (yadroviy magnit rezonans) spektral analiz Murakkab molekulalarning tuzilmasini aniqlashda qo‘llaniladi. Bu usul orqali molekuladagi har bir atom guruhining joylashuvi aniqlanadi. c) Biosensorlar va mikrochip texnologiyasi Nano-o‘lchamdagi biosensorlar yordamida biologik suyuqliklarda (qon, siydik, so‘lak) psixotrop moddalarni real vaqt rejimida aniqlash mumkin. d) Immunoferment usullar (ELISA) Ushbu testlar yordamida psixotrop moddalar va ularning metabolitlari tezkor aniqlanadi. Ayniqs