KARIYESNI KELIB CHIQISH SABABLARI VA UNING OLDINI OLISH CHORALARI.

Аннотация

(explanation): This article discusses the causes of caries and measures to prevent it. Caries is one of the most common dental diseases, and is influenced by various bacterial, hygienic and nutritional factors. The article focuses on personal, clinical and public prevention methods. The study concluded that early detection of https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 165 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 caries and effective preventive measures can reduce its spread. The article is useful for general practice dentists, students and parents raising children. Keywords: Caries, Cariogenic factors, Oral hygiene, Bacteria (Streptococcus mutans) Tooth brushing, Fluoridation, Pediatric dentistry, Oral health, Enamel structure, Saliva pH level. Kirish: Kariyes -tish qattiq tuqimalarining demineralizatsiyaga uchrashi demakdir. “Tishlarning kariyesi- tishlar qattiq to’qimalarining asta-sekin yemirilishi va keyinchalik ularga kavak shaklida nuqson yuzaga kelishi bilan namoyon bo’ladigan kasallikdir” Oʻzbekistonda karyes kasalligi keng tarqalgan boʻlib, ayniqsa bolalar orasida yuqori koʻrsatkichlar qayd etilgan. Soʻnggi yillarda oʻtkazilgan tadqiqotlar quyidagi 166tatistic maʼlumotlarni taqdim etadi: Karyes tarqalishi boʻyicha 166tatistic maʼlumotlar Maktabgacha yoshdagi bolalar orasida: Oʻzbekistonda 65–70% bolalar erta bolalik karyesidan aziyat chekadi. Baʼzi hududlarda bu koʻrsatkich 80–90% gacha yetadi. Nukus shahridagi 12 yoshli bolalar orasida: Oʻtkazilgan tadqiqotda 87 nafar bola tekshirilib, oʻgʻil bolalarda karyes intensivligi oʻrtacha darajadan past darajaga tushgani, qiz bolalarda esa ogʻiz gigiyenasiga qatʼiy rioya qilish natijasida intensivlik pasaygani aniqlang. Nega tishlar yemiriladi? 1.Mikroblar asosiy aybdorlar og‘zimizda doimo millionlab bakteriyalar yashaydi .Ular orasida ayniqsa Streptococcus mutans degani ayyorroq.U og‘zimizdagi shirin ovqatlarni kislotaga aylantiradi. Bu kislota esa tish emalini yemira boshlaydi karies shu tarzda boshlanadi. Misol: Shirin choy, konfet yoki limonad ichganingizdan so‘ng tishlarda yopishqoq holat seziladi bu bakteriyalar ishlab chiqargan kislota belgisidir.2. Noto‘g‘ri ovqatlanish tish dushmani agar siz ko‘proq shakarli, ishlab chiqarilgan va yopishqoq ovqatlarni (masalan, karamel, zefir) iste’mol qilsangiz, bakteriyalar uchun ajoyib muhit paydo bo‘ladi.Ular tez-tez kislota ishlab chiqaradi va tishni yemiradi. Maslahat: Tishlar uchun eng foydali mahsulotlar sabzavotlar, sut mahsulotlari va oddiy suvdir.3. Tish gigiyenasi asosiy himoya agar tishlar har kuni tozalab turilmasa, ovqat qoldiqlari va mikroblar tish orasida to‘planib, plak hosil qiladi. Bu esa karies uchun https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 166 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 eng qulay joyga aylanadi. Maslahat: har kuni kamida 2 marta tish yuvish, haftasiga bir necha marta tish ipidan foydalanish va har 6 oyda stomatologga borish kerak.4. Tish shakli anatomik xavf ayrim insonlarning tishlarida juda tor yoki chuqur yoriqlar fissuralar bo‘ladi. Bu joylarda ovqat qoldiqlari to‘planib qoladi va ularni tozalash qiyin bo‘ladi. Fakt: ayniqsa bolalarda chiqqan birinchi pastki molyarlarda chuqur fissuralar sababli karies tez rivojlanadi. 5. So‘lak tabiiy himoya vositasi .So‘lak tishlarni yuvib, kislotalarni neytrallashtirib, emalni mineral bilan ta’minlaydi. Agar so‘lak kam bo‘lsa karies xavfi ortadi. Sabablar: stress, suvsizlanish, quruq havo, ayrim dori vositalari so‘lak ishlab chiqarishni kamaytiradi. Karies Profilaktikasi. Hozirgi davrgacha kariyes kasalligining kelib chiqish sabablari oxi rigacha aniqlanmagan. Kariyesni keltirib chiqaruvchi uchta omil o‘rin tutadi: 1. Tish karashlari mikroorganizmlari; 2. Shirinliklar; 3. Ftor taqchilligi. Shu uchta omilga ta’sir ko‘rsatish kariyes intensivligini kamayishiga olib keladi. Kariyes intensivligini kamaytirish uchun tishni karash lardan tozalash, kunlik taomnomada shirinlikni kamay tirish, ftor taqchilligini bartaraf etish zarur bo‘ladi.Tayanch iboralar.Kariyes tish qattiq to‘qimalarining yemirilishi natijasida zararlangan bo‘shliq kovak hosil bo‘lishi bilan kechadigan kasallik. Kariesni Oldini Olishning Zamonaviy Yechimlari: Stomatologlar tavsiya etadilar. Bu vositalar tish emalini remineralizatsiya qilishga yordam beradi va karies rivojlanishini sekinlashtiradi 1. Ftorli vositalar bilan remineralizatsiya Ftor tish emalini mustahkamlab, kislotali muhitga bardoshliligini oshiradi. Stomatologlar ftorli tish pastalari, og'iz chayqovchi eritmalar va professional ftorli laklarni muntazam qo'llashni tavsiya qiladilar. To'g'ri ovqatlanish va shakar https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 167 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 iste'molini cheklash shakar va shirinliklar og'izdagi bakteriyalar uchun oziqa bo'lib, karies rivojlanishiga sabab bo'ladi. Stomatologlar shakar iste'molini kamaytirish, sabzavot va mevalarga