AHOLI ORASIDA COVID-19 BILAN KASALLANISH VA UNING ASORATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada COVID-19 pandemiyasi davrida aholining kasallikka chalinish holatlari, uning asosiy sabablari va ijtimoiy-gigiyenik omillar yoritilgan. Kasallikning klinik kechishi, asoratlari, uzoq muddatli oqibatlari hamda ularni kamaytirish bo‘yicha profilaktik choralar tahlil qilinadi. COVID-19 ni o‘tkazgan bemorlar orasida uchraydigan asoratlar – o‘pka fibrozlari, yurak qon-tomir, nevrologik va psixologik muammolar haqida ilmiy dalillar asosida ma’lumot beriladi. Maqola sog‘liqni saqlash mutaxassislari, talabalar va keng jamoatchilik uchun mo‘ljallangan. Kalit so‘zlar: COVID-19, pandemiya, asoratlar, o‘pka fibrozlari, postkovid sindrom, immunitet, vaksina, sog‘liqni saqlash, karantin, infektsion nazorat. COVID-19 pandemiyasi butun dunyo uchun kutilmagan, yirik sog‘liqni saqlash inqirozi bo‘ldi. 2019-yilning dekabr oyida Xitoyda aniqlangan SARS-CoV-2 virusi qisqa vaqt ichida global darajada tarqalib, millionlab odamlarning hayotiga ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbekistonda ilk holat 2020-yil mart oyida qayd etilgan bo‘lsa-da, keyinchalik virus barcha hududlarda keng tarqaldi.Pandemiya nafaqat tibbiy, balki iqtisodiy, psixologik va ijtimoiy jihatdan ham jiddiy oqibatlarga olib keldi. Kasallikning yuqori yuqumli xususiyati, shifoxonalarda joy yetishmasligi, tibbiy resurslarning cheklangani pandemiya oqibatlarini kuchaytirdi. COVID-19ning tarqalish holati va xavf omillari COVID-19 yuqori darajada yuqumli virus bo‘lib, asosan havo-tomchi yo‘li orqali tarqaladi. Infeksiyaning tarqalish darajasi aholi zichligi, gigiyena qoidalariga rioya qilinish darajasi, migratsiya va karantin choralari bilan bevosita bog‘liq bo‘ldi. O‘zbekistonda 2020–2021 yillarda kasallik ko‘rsatkichlari keskin oshib, ayrim hududlarda 100 ming aholiga 3000–5000 holat to‘g‘ri kelgan. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 88 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Xavf omillariga quyidagilar kiradi: • 60 yoshdan katta yoshdagilar; • surunkali yurak-qon tomir, qandli diabet, o‘pka, buyrak va jigar kasalliklari bilan og‘riganlar; • homilador ayollar va immuniteti pasayganlar; • tibbiyot xodimlari. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, og‘ir asoratlar aynan shu guruh vakillarida 2–4 barobar ko‘proq uchraydi (WHO, 2020). COVID-19 klinik belgilari juda o‘zgaruvchan bo‘lib, yengil simptomlardan to og‘ir holatlarga qadar bo‘lishi mumkin. Bemorlarning 20–30 foizida simptomlar deyarli bo‘lmasa-da, boshqa bir qismi og‘ir pnevmoniya bilan kechadi. Eng ko‘p uchraydigan belgilar: • tana haroratining 38°C va undan yuqoriga ko‘tarilishi; • quruq yo‘tal, holsizlik; • ta’m va hid bilishning yo‘qolishi (anosmiya); • nafas qisishi va tez charchash. Yengil simptomlar bilan o‘tayotgan bemorlar uyda kuzatuv ostida bo‘lsa, og‘ir holatlardagi bemorlar statsionar sharoitda kislorod terapiyasi va sun’iy nafas oldirish apparatlarida davolanadi. Kasallikdan tuzalgan bemorlarning bir qismida uzoq davom etuvchi noxush alomatlar – post-COVID sindromi aniqlangan. JAMA jurnaliga ko‘ra, bemorlarning 30–60%ida kasallikdan 1–6 oy o‘tgach ham simptomlar saqlanib qoladi (Carfi et al., 2020). Nafas tizimi Post-COVID sindromida o‘pka fibrozisi (to‘qima o‘zgarishi), surunkali yo‘tal, nafas qisishi ko‘p uchraydi. Bu holatlar ba’zida reabilitatsiya jarayonini bir necha oyga cho‘zadi. O‘pka funksiyasining 30–40%ga pasaygani kuzatilgan holatlar mavjud (Nalbandian et al., 2021). Yurak-qon tomir tizimi https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 89 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 COVID-19 yurak mushaklarida yallig‘lanish (miokardit), qon quyilishi (tromboz), yurak urishining buzilishi (aritmiya) kabi holatlarga olib keladi. Bu esa yurak yetishmovchiligi va insult xavfini oshiradi. CDC hisobotiga ko‘ra, COVID- 19dan keyin yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanish xavfi 2,5 barobar ortadi (CDC, 2021). Asab tizimi zararlanishi turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi: xotira buzilishi, uyqu yetishmovchiligi, depressiya, bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi va “miya tumanligi” (brain fog). Bu holatlarning ayrimlari bir necha oy saqlanadi va ish faoliyatini pasaytiradi. Endokrin tizimida ba’zan COVID-19 faoliyatini izdan chiqarib, insulin qarshiligini kuchaytiradi. Qandli diabetning yangi holatlari yoki mavjud diabetning og‘irlashuvi kuzatilgan. Reabilitatsiya va tiklanish COVID-19dan keyin to‘liq sog‘ayish uchun kompleks reabilitatsiya zarur: Nafas mashqlari: o‘pka sig‘imini oshirish va nafas olishni tiklashga yordam beradi; Jismoniy mashqlar: mushaklar zaifligini kamaytirish va charchoqqa qarshi kurashishda muhim; Psixologik yordam: stress va xavotirni kamaytiradi; Ovqatlanish: vitaminlar va muvozanatli parhez immunitetni mustahkamlaydi; Farmakoterapiya: simptomatik davolash, iloji bo‘lsa, fizioterapiya usullari. Shuningdek, reabilitatsiya markazlarida guruhli terapiya, yoga, suzish kabi dasturlar samarali ekani isbotlangan. Profilaktika choralarining ahamiyati COVID-19ga qarshi kurashda asos