KO’Z KATARAKTASI KASALLIGI TURLARI VA DAVOSI

Аннотация

This article presents a scientific and theoretical overview of the etiology, clinical types, and modern treatment methods of cataract. It describes in detail congenital, age-related, traumatic, and secondary forms of cataract, analyzing their pathogenesis and clinical manifestations. Modern diagnostic technologies and advanced surgical treatment techniques – such as phacoemulsification, intraocular lens (IOL) implantation, and femtosecond laser-assisted interventions – are also discussed. The article emphasizes the importance of early diagnosis, personalized approaches, and the role of technological innovations in reducing the negative outcomes of cataract. Keywords: cataract, eye lens, age-related disease, phacoemulsification, intraocular lens, eye surgery, congenital cataract, ophthalmology Ko‘z kataraktasi – bu ko‘z gavharining (linzaning) xiralashuvi bilan kechadigan, dunyo bo‘yicha ko‘rish qobiliyatining pasayishiga eng ko‘p sabab bo‘ladigan oftalmologik kasallikdir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘rish imkoniyatining cheklanishiga olib keladigan har uchinchi holat aynan katarakta bilan bog‘liq. Katarakta odatda yoshi katta odamlarda uchrasa-da, uni boshqa ko‘plab sabablar – genetik omillar, travma, metabolik kasalliklar yoki dorilar ta’siri orqali ham paydo bo‘lishi mumkin. Ushbu maqolada kataraktaning turlari, etiologiyasi, klinik kechishi va zamonaviy davolash usullari ilmiy-nazariy asosda yoritiladi. 1. Kataraktaning turlari Katarakta etiologik jihatdan bir necha toifalarga ajratiladi: 1.1. Tug‘ma katarakta.Tug‘ma katarakta homila rivojlanish davrida yuzaga keladigan metabolik buzilishlar, genetik sindromlar yoki onaning virusli infeksiyalariga (masalan, qizamiq) bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha ikki https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 202 Часть–2_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 tomonlama bo‘ladi va bola tug‘ilgan paytdanoq yoki hayotining ilk oylari davomida aniqlanadi. 1.2. Senil (yoshga bog‘liq) katarakta. Bu eng keng tarqalgan tur bo‘lib, asosan 60 yoshdan oshgan insonlarda uchraydi. Linzaning tabiiy qarish jarayoni, oksidlovchi stress, glyukozalatsiya mahsulotlari va antioksidant himoyaning kamayishi asosiy omillar sifatida ko‘rsatiladi. 1.3. Travmatik katarakta. Ko‘zga bevosita yoki bilvosita ta’sir etuvchi mexanik, issiqlik, kimyoviy yoki radiatsion travmalar natijasida rivojlanadi. Tez-tez bir tomonlama bo‘ladi va yosh odamlarda uchraydi. 1.4. Metabolik va ikkilamchi katarakta. Qandli diabet, gipoparatiroz, atopik dermatit kabi umumiy kasalliklar fonida shakllanadi. Shuningdek, uzoq muddatli kortikosteroid terapiyasi yoki ko‘z ichki yallig‘lanish kasalliklari (masalan, uveit) ham katarakta rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. 2. Klinik belgilari va tashxis Kataraktaning asosiy klinik belgilari quyidagilardan iborat: Ko‘rishning asta-sekin pasayishi Yorug‘lik manbalarida “halqa”lar ko‘rinishi Ranglarni farqlash qobiliyatining buzilishi Kechasi ko‘rish qobiliyatining yomonlashuvi Ko‘zoynak yoki kontakt linzalarga ehtiyojning o‘zgarishi Tashxis, asosan, biomikroskopiya, oftalmoskopiya, tonometriya va ultratovush tekshiruvlari orqali aniqlanadi. Zamonaviy oftalmologiyada optik koherent tomografiya (OCT) va katarakta zichligini aniqlovchi Pentacam texnologiyalari ham qo‘llaniladi. 3. Davolash usullari Ayni paytda kataraktaning yagona samarali davolash usuli – bu jarrohlik aralashuvi hisoblanadi. Tibbiyotda quyidagi operatsion usullar keng qo‘llaniladi: https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 203 Часть–2_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 3.1. Fakoemulsifikatsiya. Eng keng tarqalgan, minimal invaziv usul bo‘lib, yuqori chastotali ultratovush orqali xiralashgan linza parchalab tashlanadi va uning o‘rniga sun’iy intraokulyar linza (IOL) joylashtiriladi. Bu usul tez sog‘ayish va kam asoratlar bilan ajralib turadi. 3.2. Ekstrakapsulyar ekstraksiya. Agar katarakta zich bo‘lsa yoki boshqa asoratlar mavjud bo‘lsa, fakoemulsifikatsiya bajarilmaydi. Bunday hollarda linza qobig‘i saqlanib, xiralashgan yadrosi jarrohlik yo‘li bilan butunlay chiqarib tashlanadi. 3.3. Intrakapsulyar ekstraksiya. Hozirgi zamonaviy amaliyotda kam qo‘llaniladi. Linza va kapsula to‘liq chiqariladi, lekin bu usul yuqori xavf bilan bog‘liq. Shuningdek, yangi texnologiyalar – femtosekund lazer yordamida amalga oshiriladigan lazer-assistirlangan katarakta jarrohligi, akkomodativ yoki multifokal IOLlar kiritilishi orqali bemorning ko‘rish sifati yanada yaxshilanadi. Ko‘z kataraktasi – oftalmologik amaliyotda eng ko‘p uchraydigan kasalliklardan biri bo‘lib, vaqtida tashxis qo‘yilsa va to‘g‘ri davolansa, ko‘rish qobiliyati to‘liq tiklanishi mumkin. Kataraktaning turli shakllarini to‘g‘ri ajratish, zamonaviy diagnostika usullaridan foydalanish va individual yondashuv asosida tanlangan operatsion texnika kasallik natijalarining ijobiy bo‘lishiga olib keladi. Kelajakda gen terapiyasi va farmakologik vositalar y