JADID MATBUOTI: XALQNI UYG‘OTISH VOSITASI SIFATIDA

Аннотация

Mazkur maqolada jadid matbuotining xalqni uyg‘otishdagi o‘rni va ijtimoiy-ma’naviy hayotdagi ta’siri tahlil qilinadi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllangan jadidchilik harakati nafaqat ta’lim-tarbiya, balki ommaviy axborot vositalari orqali ham xalq ongini yuksaltirishga xizmat qilgan. Jadid matbuoti milliy uyg‘onish, erkin fikr, ma’rifatparvarlik g‘oyalarini tarqatish, mustamlakachilik siyosatiga qarshi mafkuraviy kurash olib borishda muhim vositaga aylangan. Maqolada "Taraqqiy", "Shuhrat", "Hurriyat", "Sadoi Turkiston", "Ishtirokiyun" kabi gazeta va jurnallarning mazmun-mohiyati, ularning milliy o‘zlikni anglash va xalqni harakatga chorlashdagi roli ochib beriladi. Shuningdek, bu nashrlar orqali xalq orasida savodsizlikka, jaholatga qarshi kurash, ilmga va taraqqiyotga intilish targ‘ib qilingan. Tadqiqotda tarixiy va matbuotshunoslik yondashuv asosida jadid matbuotining g‘oyaviy yo‘nalishi, publitsistik uslubi, auditoriyaga ta’sirchanlik darajasi ham ko‘rib chiqiladi. Maqolaning asosiy maqsadi — jadid matbuotini xalqni uyg‘otish vositasi sifatida baholab, uning bugungi axborot makonida tutgan o‘rnini tahlil qilishdir. Kalit so‘zlar: Jadid matbuoti, xalqni uyg‘otish, ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish, jadidchilik harakati, ommaviy axborot vositalari, publitsistika, matbuot tarixi, erkin fikr, milliy o‘zlik, ma’naviy uyg‘onish, tarixiy tahlil, gazeta, jurnal, axborot makoni. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, ayniqsa, Rossiya imperiyasi ta’sirida mustamlakachilik kuchayishi, xalqni jaholat, savodsizlik, qoloqlikdan qutqarish zaruratini keskin yuzaga keltirdi. Ana shu davrda milliy uyg‘onish g‘oyasini targ‘ib qilgan jadidchilik harakati shakllandi. Jadidlar xalqni ilm, ma’rifat, taraqqiyot sari yetaklashni o‘z oldilariga asosiy maqsad qilib qo‘ydilar. Ular bu maqsadga erishishda ta’lim tizimining islohoti, yangi usul maktablarini tashkil etish, adabiyot va san’at bilan bir qatorda, matbuot imkoniyatlaridan keng foydalandilar. Ayniqsa, jadid matbuoti xalq ongini uyg‘otish, https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 240 Часть–3_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 milliy o‘zlikni anglash, zamonaviy tafakkurni shakllantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qildi. Jadid matbuoti faqatgina axborot yetkazuvchi emas, balki jamiyatni uyg‘otuvchi, fikrlashga undovchi, siyosiy va ijtimoiy masalalar haqida mulohaza yuritishga chaqiruvchi kuch sifatida shakllandi. Jadidlar tahririda chiqqan gazeta va jurnallar orqali xalq orasida adolat, erkinlik, inson huquqlari, bilimning ahamiyati haqida g‘oyalar tarqatildi. Bu nashrlar zamon fidoyilari bo‘lgan jadid ziyolilar tomonidan yuritilib, xalqni harakatga undovchi, turmush tarzini, dunyoqarashini yangilovchi vositaga aylandi. “Taraqqiy”, “Shuhrat”, “Sadoi Turkiston”, “Ishtirokiyun” kabi nashrlar sahifalarida chop etilgan maqolalar orqali jadidlar mustamlakachilik zulmini fosh etib, zamonaviy islohotlarni qo‘llab-quvvatladilar. Jadid matbuotining roli faqat o‘z davri bilan cheklanmay, uning bugungi axborot jamiyatiga ham ibrat bo‘luvchi jihatlari mavjud. Bugun, axborot oqimi kuchli bo‘lgan bir davrda, jadid matbuotining o‘z xalqiga sadoqat, taraqqiyotga intilish, milliy g‘ururni saqlash yo‘lidagi faoliyati tarixiy tajriba sifatida alohida o‘rganilishi lozim. Shu sababli mazkur maqolada jadid matbuotining xalqni uyg‘otishdagi tutgan o‘rni, uning ijtimoiy-ma’naviy hayotdagi ta’siri keng yoritiladi. Jadidchilik harakati — XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida shakllangan ijtimoiy-ma’rifiy va siyosiy harakat bo‘lib, uning asosiy maqsadi xalqni jaholatdan qutqarish, ilm-fan, taraqqiyot, adolat, erkinlik g‘oyalarini targ‘ib qilishdan iborat edi. Bu harakat vakillari — Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Is’hoqxon Ibrat kabi ziyolilar xalqni yangi zamonaviy tafakkur asosida tarbiyalash, milliy uyg‘onish harakatini boshlab berish uchun matbuotni asosiy vosita sifatida ishlatdilar. Chunki matbuot orqali keng xalq ommasiga murojaat qilish, ularning fikrini shakllantirish, voqelikka munosabatini uyg‘otish mumkin edi. Jadid matbuoti Turkistonda milliy o‘zlikni anglash, xalqni uyg‘otish, ijtimoiy hayotni tahlil qilish va turli muammolarni yoritish borasida ilg‘or pozitsiyani egalladi. Birinchi jadid nashri sifatida 1906-yilda Samarqandda chiqa boshlagan “Taraqqiy” https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 241 Часть–3_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 gazetasi alohida ahamiyatga ega bo‘lib, unda siyosiy, ma’naviy, ijtimoiy, madaniy masalalarga oid maqolalar e’lon qilindi. Mahmudxo‘ja Behbudiy tahriridagi ushbu gazeta orqali xalqni uyg‘otish, mustamlakachilik siyosatini fosh etish va milliy manfaatlarni himoya qilish yo‘lida dadil qadamlar qo‘yildi. Shuningdek, “Shuhrat”, “Hurriyat”, “Sadoi Turkiston”, “Osiyo”, “Ishtirokiyun” kabi gazeta va jurnallar orqali jadid ziyolilari jamiyatning turli qatl