"TURKESTANSKIY SBORNIK" ASARIDA FARG‘ONA VODIYSI ETNOMADANIY MEROSI

Аннотация

Ushbu maqolada Farg‘ona vodiysi aholisi, turmush tarzi va urf odatlari haqida ma’lumot beruvchi “Turkestanskiy sbornik” asaridan foydalanilgan. Farg‘ona vodiysi — Markaziy Osiyoning eng qadimiy va madaniy jihatdan boy hududlaridan biri bo‘lib, ko‘p asrlik tarixiy, etnik va madaniy jarayonlar natijasida shakllangan o‘ziga xos etnomadaniy manzaraga ega. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi tomonidan tayyorlangan "Turkistanskiy Sbornik" asari ushbu mintaqaning aholi tarkibi, urf-odatlari, madaniy an'analari va ijtimoiy hayoti haqida muhim ma’lumotlarni taqdim etadi. Kalit so‘zlar Farg‘ona vodiysi, etnomadaniyat, Turkestanskiy Sbornik, urf-odat, hunarmandchilik, xalq marosimlari, diniy e’tiqod. 1.KIRISH Farg‘ona vodiysi tarixan Markaziy Osiyoning eng qadimiy va madaniy jihatdan serqirra hududi sifatida alohida o‘ringa ega bo‘lib, qadimdan boshlab o‘zining boy dehqonchilik an’analari, hunarmandchilik rivoji va etnik xilma‑xilligi bilan ajralib turadi. Mintaqaning geografik qulayligi – baland tog‘ tizmalari orasida yerlari serhosil vodiyning mavjudligi – qadimdan uning savdo‑iqtisodiy va madaniy markazga aylanishiga xizmat qilgan. Shu boisdan vodiyning tarixiy, ijtimoiy va madaniy o‘ziga xosligini tahlil qilish masalasi zamonaviy tarixshunoslik va antropologiya tadqiqotlari uchun hamon dolzarb bo‘lib qolmoqda. XIX asrning ikkinchi yarmidan XX asr boshlariga kelib, Rossiya imperiyasi mustamlakachilik siyosatini kengaytirar ekan, Turkiston general‑gubernatorligi https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 205 Часть–3_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 ma’muriy tuzilmasi doirasida hududni har tomonlama o‘rganish va statistik, demografik hamda etnografik ma’lumotlarni to‘plashga alohida ahamiyat berdi. Natijada 594 jilddan iborat “Turkestanskiy Sbornik” («Туркестанский сборник») nomli nodir manbalar to‘plami shakllandi. Ushbu ko‘p jildli nashrda Farg‘ona vodiysi haqidagi ma’lumotlar, jumladan, aholi tarkibi, urf‑odat va rasm‑rusumlar, xalq hunarmandchiligi, dehqonchilik amaliyoti, diniy‑e’tiqodiy tasavvurlar hamda ijtimoiy tuzumga oid ko‘plab ma’lumotlar jamlangan (Turkestanskiy Sbornik, 1867–1917). Mintaqaning etnomadaniy merosini tahlil qilishda “Turkestanskiy Sbornik” materiallari hozir ham salmoqli ilmiy asos vazifasini bajaradi. Biroq, mazkur monumental to‘plamning ilmiy muomalada keng qo‘llanilishi, ayniqsa Farg‘ona vodiysiga doir jildlaridagi ma’lumotlarni tizimli ravishda o‘rganish va xulosa chiqarish holati hanuzgacha yetarli darajada to‘liq emasligi tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi (Shoniyozov, 2001; Abduraḥimov, 2012). Ushbu maqolaning maqsadi “Turkestanskiy Sbornik”da keltirilgan ma’lumotlar asosida XIX asr oxiri – XX asr boshidagi Farg‘ona vodiysi aholisi hayoti, urf‑odatlari, iqtisodiy faoliyati va diniy‑e’tiqodiy amaliyotlarining etnomadaniy manzarasini tadqiq etishdan iborat. Tadqiqot quyidagi savollarga javob izlaydi: 1. “Turkestanskiy Sbornik”da Farg‘ona vodiysi aholisi demografik tarkibi qanday aks etgan? 2. Hunarmandchilik va dehqonchilik kabi an’anaviy xo‘jalik tarmoqlari to‘plam materiallarida qanday tavsiflangan? 3. Xalq marosimlari va diniy urf‑odatlar tasvirida qadimgi e’tiqodiy unsurlarni saqlash va islomiy an’analarni uyg‘unlashtirish qanday ifodalangan? Mazkur tadqiqotning nazariy asosini madaniy‑tarixiy yondashuv, etnoantropologik konsepsiyalar va manbashunoslik metodlari tashkil etadi. Ish yakunida olingan natijalar Farg‘ona vodiysi etnomadaniy merosini tizimli tahlil qilishga hamda Markaziy Osiyo xalqlarining madaniy o‘zaro ta’sir jarayonlarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. 2. METODOLOGIYA https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 206 Часть–3_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Tadqiqot manbalari. Ushbu tadqiqotning asosiy manbaviy bazasini Rossiya imperiyasi davrida Turkiston general-gubernatorligi idoralari tomonidan nashr etilgan “Turkestanskiy Sbornik”ning Farg‘ona vodiysiga oid 54 jildi (№ 121-174) tashkil etadi. Ushbu jildlarda 1876–1916 yillar oralig‘ida Farg‘ona viloyati bo‘yicha rasmiy statistik byulletenlar, etnografik kuzatishlar, harbiy-ma’muriy hisobotlar, xalq hunarmandchiligi va soliq registrlari singari turli janrdagi hujjatlar jamlangan. Shuningdek, 1897 yilgi aholi ro‘yxati, Farg‘ona viloyati dehqon xo‘jaligi bo‘yicha statistik sharhlar, mahalliy ziyolilar xotira-yodnomalari hamda zamonaviy tadqiqotlar (Shoniyozov, 2001; Babadjanov, 2010; Abduraḥimov, 2012) bilan solishtirma tahlil o‘tkazildi. Ma’lumot tanlash mezonlari. “Turkestanskiy Sbornik”dan olingan ma’lumotlar quyidagi mezonlar asosida tanlab olindi: • Geografik mezon: Farg‘ona vodiysi hududiga (hozirgi Andijon, Farg‘ona va Namangan viloyatlari, qisman Qirg‘iziston va Tojikiston chegaradosh tumanlari) taalluqliligi; • Tematik mezon: demografiya, xo‘jalik tarmoqlari, hunarmandchilik, diniy-marosimiy hayot, ijtimoiy struktura va xalq madaniyati bo‘yicha to‘plangan ma’lumotlar; • Xronologik mezon: 1867–1917 yil