ҚИРОАТ ИЛМИНИНГ ПАЙДО БЎЛИШ САБАБЛАРИ

Аннотация

Мазкур мақолада ислом тарихининг илк даврларида “Қуръон”ни тўғри ва хатосиз ўқиш билан боғлиқ бўлган қироат илмининг пайдо бўлиши, унинг шаклланиши, пайдо бўлишининг сабаблари, ўзига хос хусусиятлари тўғрисида сўз юритилади. Мақолада қироат илми ривожланишига ҳисса қўшган саҳобалар ва улардан кейингилар ҳақида ҳам айтиб ўтилган. Мақолада қироат илмидаги “етти ҳарф” тушунчаси, шунингдек, “етти қироат” ва унинг муаллифлари бўлган олимлар давригача бўлган ҳолат ҳақида қисқача сўз юритилган. Калит сўзлар: қироат, ислом, саҳоба, тобеъин, қори, етти ҳарф, етти қироат, Усмон, Ибн ал-Жазарий. Аннотация В данной статье говорится о возникновении науки декламации (кираат), ее становлении, причинах возникновения и ее характеристиках, что связано с правильным и безошибочным чтением «Корана» в ранние периоды исламской истории. В статье также упоминаются сподвижники (сахаби), внесшие вклад в развитие науки декламации (кираат), и те, кто следовал им. В статье кратко говорится о понятии «семибукв» в науке декламации, а также о состоянии «семичтений» и ее авторах до времен учёных. Ключевые слова: декламация (кираат), ислам, сподвижники (сахаба), послушание (табеъин), чтец, семь букв, семь декламаций, Усман, Ибн аль- Джазари. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 265 Часть–4_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Аnnotation This article talks about the emergence of the science of recitation (qiraat), its formation, the reasons for its emergence and its characteristics, which is associated with the correct and error-free reading of the Koran in the early periods of Islamic history. The article also mentions the companions (sahabi) who contributed to the development of the science of recitation (qiraat), and those who followed them. The article briefly talks about the concept of “seven letters” in the science of recitation, as well as the state of the “seven readings” and its authors before the times of scientists. Key words: recitation (qiraat), Islam, companions (sahaba), obedience (tabe'in), reciter, seven letters, seven recitations, Usman, Ibn al-Jazari. Кириш. Ислом оламида қироатнинг турли шакллари қачон пайдо бўлганлиги ҳақида якдил фикр мавжуд эмас. Бироқ, умумий фикрга кўра, турли қироатларнинг пайдо бўлиш санаси Муҳаммад (с.а.в.) Мадина даврининг ўрталарига тўғри келади, яъни Пайғамбаримиз (с.а.в.) “етти ҳарф”дан фойдаланишга рухсат берган давр. Бу рухсат ислом географиясини кундан-кунга ўсиши ва янги мусулмонларга Қуръон хабарини яхшироқ тушуниш ва ўрганиш имконини бериш учун Пайғамбаримиз (с.а.в.) томонидан берилган. Ушбу рухсат натижасида шевадаги тафовут бартараф этилгани учун одамларнинг мусулмон бўлишлари осонлашди, таълим ва тарбиядаги узилишлар бартараф этилди. Мусулмонларга қулай бўлиши учун турли қироат билан таълим-тарбия олишга рухсат берилгач, саҳобаи киромлар, саҳобалар шогирдлари, табиъинлар ва табиъин шогирдлари, табъа-и тобиъинлар бундан фойдаланганлар. Методлар. Илк ислом тарихида “қироатлар” деган атама эмас балки “етти ҳарф” тушунчаси мавжуд бўлиб, “қироатлар” тушунчаси кейинчалик шаклланди. Қуръони каримнинг “етти ҳарфда” нозил бўлганига далолат қилувчи ҳадислар мутавотир даражасида бўлиб, барча саҳиҳ китобларда, жумладан: Имом Молик (711-795), Бухорий (810-870), Муслим (821-875), Абу Довуд (817- https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 266 Часть–4_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 888), Термизий (824-892), Насоий (829-915) ва бошқа муҳаддисларнинг “Саҳиҳ” ва “Сунан” асарларида саҳобалар Умар ибн Хаттоб (23/644), Убай ибн Каъб (ваф 30/650), Абдуллоҳ ибн Масъуд (ваф. 32/652), Абу Ҳурайра (ваф. 57/676), Ибн Аббос (68/687) ва бошқалардан ривоят қилинган1. Натижалар. Қуръони каримни “етти ҳарф”да нозил бўлиши масаласи кейинги давр уламолари томонидан турлича ўрганилган ва ҳар хил талқин қилинган. Абу Ҳотим ибн Ҳиббон ал-Бустий (883-965): “Одамлар бу масалада ўттиз беш қавлга ихтилоф қилганлар”, дейди2. Жалолиддин Суютий (1445-1505) эса бу масалада қирқ хил фикр борлигини “ал-Итқон фи улум ал-Қуръон” китобларида келтирган 3 . Хуллас, Vezir Harman айтганидек, Қуръон етти ҳарфгача нозил қилинган, деган хабарлар мутавотир даражасига етган. Чунки “етти ҳарф”га оид ҳадисларда 27 саҳоба исми тилга олинади. Aммо Қуръон нозил қилинган “етти ҳарф” нимани англатиши ҳақида умумий тарзда 60 га яқин фикр билдирилган. Кўпчилик уламолар “етти ҳарф” еттита араб лаҳжасида (Қурайш, Ҳузайл, Сақиф, Ҳавозин, Кинона, Тамим, Яман) эканини тан олади4. Қуръонни “етти ҳарф” тарзида ўргатиш жараёнида қироатнинг турли шаклларининг пайдо бўлишига замин яратди. Шунинг учун, Пайғамбаримиз (с.а.в.) томонидан берилган ушбу рухсатнома асосида саҳобалар қироатнинг турли турларини ўргандилар ва ўзлари ўрганган қироат жиҳатларини ўзларидан кейин келган тобеъинларга ўргатиб, қироат илмларининг шаклланишида етакчи рол ўйнадилар. Ҳазрати Усмон (р.а.)нинг мусҳафларни кўпайтириб, маълум ҳудудларга жўнатишдан асосий мақсади Қуръон тиловатида юзага келиши мумкин