SUN’IY INTELLEKTNING RIVOJLANISHI VA UNING INSON HAYOTIDAGI O‘RNI.

Аннотация

Mazkur maqolada sun’iy intellekt tushunchasi, uning tarixiy rivojlanishi, asosiy texnologiyalari, bugungi kundagi qo‘llanilish sohalari va kelajak istiqbollari haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, AI'ning ijobiy va salbiy jihatlari tahlil qilinadi hamda O‘zbekiston kontekstida mavjud imkoniyat va muammolar yoritiladi. Kalit so’z: Sun’iy intellekt, Siri, Alexa, Google Assistant, Logistika, ta’minot zanjiri optimizatsiyasi, martwatch, smart home, Neyron tarmoqlar. So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (Artificial Intelligence – AI) butun dunyoda eng muhim texnologik yo‘nalishlardan biriga aylandi. U inson aqliy faoliyatini taqlid qilishga qodir tizimlar orqali jamiyatning turli sohalarida inqilobiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Informatika fani sun’iy intellekt asosida yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Sun’iy intellekt tushunchasi Sun’iy intellekt — bu kompyuter tizimining o‘z-o‘zidan o‘rganish, tahlil qilish, qaror qabul qilish va muammolarni hal qilishga qodir dasturiy vosita yoki texnologik tizimidir. Bu soha mashinali o‘rganish (machine learning), neyron tarmoqlar, aniqlash tizimlari, natural language processing (tabiiy tilni qayta ishlash) kabi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi. Sun’iy intellektning qisqa tarixi Yil Muhim voqea “Sun’iy intellekt” atamasi ilk bor Dartmut konferensiyasida 1956 ishlatilgan. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 389 Часть–4_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Yil Muhim voqea IBM Deep Blue – Garri Kasparovni mag‘lub etgan shaxmat 1997 kompyuteri. 2011 IBM Watson – Jeopardy televizion o‘yinida g‘olib chiqqan AI tizimi. AlphaGo (Google DeepMind) – GO o‘yinida inson ustidan g‘alaba 2016 qozondi. 2022- ChatGPT, Midjourney, Gemini kabi ilg‘or AI texnologiyalari paydo 2023 bo‘ldi. Sun’iy intellektning asosiy turlari a) Narrow AI (Tor doiradagi AI) Muayyan bir vazifani bajaradi (masalan, yuzni tanish, ovozli buyruqni tushunish). Misollar: Siri, Alexa, Google Assistant. b) General AI (Umumiy AI) Inson darajasidagi fikrlash qobiliyatiga ega AI (hozircha nazariy). c) Super AI (Yuksak AI) Insondan ustun fikrlovchi tizim (ilmiy fantastikada mavjud). Sun’iy intellekt qo‘llanilayotgan sohalar Ta’limda AI asosidagi individual o‘quv dasturlari. Avtomatik testlarni tekshirish. Onlayn konsultatsiyalar. Tibbiyotda Kasalliklarni aniqlashda yordam (masalan, saraton tashxisi). Operatsiyalarni robotlar yordamida bajarish. Sog‘liq monitoringi (masalan, smartwatch orqali). Sanoatda: Avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish liniyalari. Texnik nosozliklarni oldindan aniqlash. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 390 Часть–4_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Logistika va ta’minot zanjiri optimizatsiyasi. Transportda:Avtopilotli avtomobillar (Tesla, Waymo). Harakat xavfsizligini oshirish. Kundalik hayotda Aqlli uylar (smart home). Yuzni tanish, ovozli buyruqlar. ChatGPT kabi matn yaratish, tarjima, maslahat xizmatlari. Ijobiy va salbiy jihatlar Ijobiy tomonlari Salbiy xavflari Ish samaradorligini oshiradi Ish o‘rinlarining qisqarishi Tahlil va qaror qabulni Maxfiylik va shaxsiy hayotga tahdid tezlashtiradi AI noto‘g‘ri ishlasa – katta xatoliklarga Yangi kasblar va sohalar ochadi sabab bo‘ladi Tibbiyot va ta’limda inqilobiy Insoniyatga nazoratdan chiqqan yutuqlar texnologiyalar xavfi O‘zbekistonda sun’iy intellekt yo‘nalishi O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda AI yo‘nalishiga e’tibor ortmoqda: 2021-yilda "Sun’iy intellektni rivojlantirish markazi" tashkil etildi. Ta’lim tizimida AI asosida baholash, o‘quv dasturlari ishlab chiqilmoqda. Raqamli xizmatlar (chatbotlar, e-gov xizmatlar) AI asosida takomillashmoqda. OTMlarda AI, Data Science, ML yo‘nalishlari ochilmoqda (INHA, TATU, IT Park). Kelajak istiqbollari AI bilan integratsiyalashgan raqamli ta’lim tizimi. Kiberxavfsizlikda AI yordamida xavflarni oldindan aniqlash. AI + IoT + 5G texnologiyalarining uyg‘unlashuvi. Yuristlar, muhandislar, o‘qituvchilar, shifokorlar uchun AI yordamchi tizimlar. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 391 Часть–4_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 AI texnologiyalarining texnik komponentlari:Mashinali o‘rganish (Machine Learning – ML) Ma’lumotlar asosida kompyuter modelini “o‘rgatish” texnikasi. Misol: spam xabarlarni avtomatik aniqlash. Chuqlashgan o‘rganish (Deep Learning) Ko‘p qatlamli neyron tarmoqlardan foydalaniladi. Misol: yuzni tanish, tasvirni tahlil qilish. Neyron tarmoqlar (Neural Networks) Inson miyasi modelidan ilhomlangan, axborotni qatlamlarda qayta ishlaydigan tizimlar. Natural Language Processing (NLP) Tabiiy til bilan muloqot qilish. Misol: ChatGPT, Google Translate, avtomatik tarjimonlar. O‘zbekistonda AI bilan bog‘liq real tashabbuslar AI.Markaz (Sun’iy intellektni rivojlantirish markazi) Dasturchilar va ilmiy tadqiqotchilar uchun maxsus platforma. Natural Language Processing bo‘yicha o‘zbek tilida chatbotlar ustida ish olib bormoqda. Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar: 1. Stuart Ru