ORGANIK KIMYO VA UNING ZAMONAVIY ILM-FANDAGI O‘RNI

Аннотация

Ushbu maqolada organik kimyo fanining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va uning zamonaviy ilm-fan hamda texnologiyadagi o‘rni yoritilgan. Ayniqsa, farmatsevtika, polimer sanoati, organik elektronika, bioaktiv moddalar sintezi kabi sohalardagi amaliy ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada organik birikmalarning tasnifi, ularning laboratoriyadagi sintezi, tibbiyot va energetikadagi o‘rni ham ko‘rsatib o‘tiladi. Muallif organik kimyoning kelajakdagi istiqbollari va boshqa fanlar bilan uzviy integratsiyasini ham ochib beradi. Ushbu maqola talabalar, o‘qituvchilar va kimyo sohasi bilan qiziqayotgan mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Kalit so’z: To‘yingan va to‘yinmagan uglevodorodlar (alkanlar, alkenlar, alkinlar),Aromatik birikmalar (benzol va uning hosilalari),Gidroksil birikmalar (spirtlar, fenollar),Karboksil kislotasi va efirlar,Aminlar va amidlar,Polimerlar (masalan, polietilen, polivinilxlorid), sintetik yo‘l, nanotexnologiya. Organik kimyo — bu uglerod asosli birikmalarni o‘rganadigan kimyo bo‘limidir. Ushbu fan yo‘nalishi XIX asrning o‘rtalarida mustaqil soha sifatida shakllangan bo‘lib, hozirda ilm-fanning eng faol rivojlanayotgan tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Organik birikmalar bizning kundalik hayotimizda keng qo‘llaniladi: dori- darmonlar, plastmassalar, bo‘yoqlar, oziq-ovqat qo‘shimchalari, yoqilg‘ilar — bularning barchasi organik kimyoning amaliy mahsullaridir. Bu maqolada organik kimyoning asosiy yo‘nalishlari, amaliy ahamiyati va ilm-fan taraqqiyotidagi o‘rni yoritiladi. 1. Organik kimyoning rivojlanish tarixi Organik kimyo dastlab faqat tirik organizmlarda uchraydigan moddalarga nisbatan qo‘llanilgan. 1828-yilda Fridrix Völer tomonidan sintetik yo‘l bilan https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 393 Часть–4_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 mochevina (siydik modda) olinishi ushbu fan rivojida tub burilish yasadi. Bu kashfiyot shuni isbotladiki, organik moddalarni laboratoriyada ham sintez qilish mumkin. Keyingi yillarda rus olimi Aleksandr Butlerov organik moddalar tuzilmasining nazariyasini yaratdi va bu fanning asoschisi hisoblanadi. U "kimyoviy tuzilma" tushunchasini ilm-fanga olib keldi. 2. Organik birikmalar va ularning tasnifi Organik birikmalar son jihatdan millionlab turlarga ega. Ular quyidagicha tasniflanadi: To‘yingan va to‘yinmagan uglevodorodlar (alkanlar, alkenlar, alkinlar) Aromatik birikmalar (benzol va uning hosilalari) Gidroksil birikmalar (spirtlar, fenollar) Karboksil kislotasi va efirlar Aminlar va amidlar Polimerlar – yuqori molekulali organik moddalar (masalan, polietilen, polivinilxlorid) Ularning xossalari uglerod skeletining uzunligi, funksional guruhlar, bog‘lanishlar soni va joylashuviga bog‘liq bo‘ladi. 3. Organik kimyoning amaliy ahamiyati a) Farmatsevtika sanoati Har bir dori moddasi asosan murakkab organik birikma hisoblanadi. Masalan, aspirin (asetilsalitsil kislotasi), paratsetamol, antibiotiklar, vitaminlar — barchasi organik sintez mahsuli. Yangi dori vositalari yaratishda organik reaksiyalarni chuqur bilish muhim. Masalan, oksidlanish-qaytarilish reaktsiyalari, alkillanish, atsillanish, polimerlash kabi jarayonlar orqali murakkab molekulalar olinadi. b) Plastmassa va sintetik materiallar Plastmassalar — bu polimerlar bo‘lib, ular organik molekulalar asosida ishlab chiqariladi. Bugungi kunda polietilen, polipropilen, naylon, teflon, poliester kabi minglab plastmassalar keng qo‘llanilmoqda. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 394 Часть–4_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 c) Qishloq xo‘jaligi Organik kimyo asosida turli pestitsidlar, o‘g‘itlar, o‘simlik o‘sishini rag‘batlantiruvchi moddalar ishlab chiqariladi. Masalan, urea, NPK (azot, fosfor, kaliy) o‘g‘itlari, herbitsidlar, insektitsidlar. d) Kosmetika va oziq-ovqat sanoati Shampunlar, kremlar, atirlar, konservantlar, sun’iy lazzat beruvchilar — bularning barchasi organik sintez mahsuli. 4. Organik sintez va laboratoriya sharoitlari Organik sintez — bu murakkab organik molekulalarni bosqichma-bosqich reaksiyalar orqali olish jarayonidir. Bu jarayonda quyidagi usullar qo‘llaniladi: Refluks (qaynatib reaksiyaga kirgizish) Distillatsiya (ajratib olish) Kristallanish (tozalash) Xromatografiya (komponentlarni ajratish) Bu texnikalar dori sintezi, biologik faol moddalar ishlab chiqarish va ilmiy tadqiqotlar uchun zarurdir. 5. Organik kimyoning zamonaviy yo‘nalishlari a) Organik elektronika Yangi elektron qurilmalar uchun organik yarimo‘tkazgichlar yaratilmoqda. Masalan, OLED texnologiyasi (organik LED yoritkichlar) televizorlar va smartfonlarda qo‘llaniladi. b) Organik quyosh panellari An’anaviy kremniy asosidagi panellarga muqobil ravishda, organik fotoelektrik elementlar energiya ishlab chiqarishda yangi yondashuvdir. c) Meditsina uchun bioaktiv modda sintezi Organik kimyo yordamida onkologik kasalliklarni davolovchi moddalarning yangi turlari yaratilmoqda. Masalan, taxol, doksorubitsin, imatinib k