JAHONDA NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLAR UCHUN ILK MAKTAB INTERNATLARNING OCHILISHI VA FAOLIYATI.

Аннотация

Ushbu maqolada nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ilk maktab internatlarning ochilishi va faoliyat ko‘rsatishi yoritib berilgan. Bundan tashqari ushbu maqolada nogironlikni erta aniqlash, inkluziv ta’limga qabul qilish, o‘qitish haqida ma’lumot beradi. Аннотатция: В данной статье освещаются вопросы открытия и функционирования первых школ-интернатов для лиц с инвалидностью. Кроме того, в статье представлена информация о ранней диагностике инвалидности, приёме в инклюзивное образование и методах обучения. Annotation: This article explores the establishment and functioning of the first boarding schools for persons with disabilities. In addition, it provides information on https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 403 Часть–4_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 early identification of disabilities, admission to inclusive education, and teaching methods. Kalit so‘zlar: nogiron, islohot, Massachusets, ko‘zi ojiz bolalar, BMT, logopediya, integratsiya, nutq patologiyasi, internat. maxsus ta’lim, induidival dasturlar. Ключевые слова: Лица с инвалидностью, реформа, Массачусетс, слепые дети, ООН, логопедия, интеграция, патология речи, школа-интернат, специальное образование, индивидуальные программы обучения. Key words: Persons with disabilities, reform, Massachusetts, blind children, UNO, speech therapy, integration, speech pathology, boarding school, special education, individualized educational programs. Ma'rifat tongida 1690-yilda mashhur ingliz faylasufi Jon Lokk tomonidan bildirilgan g‘oya, rivojlanayotgan davlatda har o‘n kishidan to‘qqiz kishi jamiyat hayotiga tayyor bo‘lishi uchun ta'lim va tarbiyaga muxtojdir deb aytgan gapi boshqa olimlar uchun turtki bo‘lib hizmat qildi. I.Gerbardt, A.Disterverg, D.Dyui kabi buyuk olimlarning ommaviy tarbiya sohasidagi pedagogik tadqiqotlarini rivojlantirishning zaruriy sharti boʻldi. Xorijiy tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, umuman olganda, XIX-asr boshidan XX-asrning o‘rtalarigacha bo‘lgan davrda Avstraliya, Avstriya, Angliya, Jahon madaniy, ilmiy va siyosiy hayotining markazlari hisoblangan Germaniya, Daniya, Italiya, Niderlandiya, AQSH, Fransiya, Shvetsiya kabi mamlakatlarda rasmiy huquqiy bazaga asoslangan maxsus ta’lim tizimlari jadal rivojlandi. Masalan, 1852-yilda Amerikaning ilg‘or pedagoglari Goratsiya Mann va Genri Bernardning islohoti natijasida Massachusets shtatida barcha bolalarni boshlang‘ich maktabda majburiy o‘qitish to‘g‘risidagi birinchi qonun qabul qilindi. Va 1918-yilga kelib, barcha shtatlarda barcha bolalarni majburiy ta'lim olish to‘g‘risidagi qonunlar qabul qilindi. Shubhasiz, Yevropa va AQShda nogiron bolalar kafolatlangan ijtimoiy yordam va ta'lim olish huquqiga ega bo‘lishlari, shuningdek, jamiyat va davlat ushbu huquqni https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 404 Часть–4_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 amalga oshirish uchun javobgarlikni o‘z zimmalariga olganliklari “ilg‘or pedagogikaning maktab ta'lim tizimi amaliyotiga yutug‘i” deb hisoblash mumkin. Biroq, nogiron bolalar hali ham jamiyat hayotidan va ommaviy ta'lim tizimidan ajratilgan, bundan tashqari, bu amaliyot "ta’limdan chetlatish" ko‘pincha sudlar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan. Misol uchun, 1893-yilda Massachusets Oliy sudi, agar o‘quvchi “zaif” yoki “o‘rganishga qodir emas” deb hisoblansa, maktabdan chetlatish huquqini tan olish to‘g‘risida qaror qabul qilardi.1 XX- asrning oʻrtalariga qadar dunyoning qator davlatlari tomonidan qabul qilingan imkoniyatlar tengligini taʼminlashga qaratilgan milliy qonun loyihalariga qaramay umuman olganda, vaziyat ushbu toifadagi bolalarni ta'lim tizimidan ham, umuman jamiyat hayotidan ham “cheklash” sifatida rivojlandi. 50-70-yillarda xorijda siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy- madaniy hayotda sodir bo‘lgan o‘zgarishlar, o‘tgan Ko‘p jihatdan, nogiron bolalarga nisbatan integratsiya jarayonlarining rivojlanishi zarurat bilan bog‘liq edi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashabbusi bilan qabul qilingan xalqaro qonunchilik hujjatlarini hayotga tatbiq etish, BMT tashkil etilganidan beri nogiron bolalarning ta'lim olish huquqini ta'minlash muammolariga davlatlar va hukumatlarning diqqatini qaratib kelmoqda. Tadqiqot doirasida dunyoning ko‘plab mamlakatlarida (Avstraliya, Buyuk Britaniya) nogiron bolalarning umumiy ta'lim tizimiga “integratsiya” tushunchasini kiritish amaliyotining tahlili o‘tkazildi. Buyuk Britaniya, Germaniya, Daniya, Kanada, Italiya, AQSh, Shvetsiya) bolalarni birgalikda o‘qitishga qaratilgan birinchi urinishlar har doim ham muvaffaqiyatli bo‘lmaganligini ko‘rsatadi. Bizning fikrimizcha, imkoniyati cheklangan bolalarning umumiy ta’lim tizimiga to‘liq integratsiyalashuvi yo‘lidagi asosiy to‘siqlar quyidagilar edi: jamiyatning integratsiya jarayonlariga tayyor emasligi; Ushbu toifadagi bolalarning o‘zaro munosabati va qabul qilinishiga umumta'lim maktablari o‘qituvchilari tomonidan ular uchun yangi rol va mas'uliyatni salbiy qabul qilish va ko‘pincha bu