BOBURNING HAYOTI: ILMIY TAHLIL VA ADABIY MEROSI

Аннотация

Mazkur ilmiy maqolada o‘zbek adabiyoti va tarixining yirik namoyandasi — Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti, siyosiy faoliyati va adabiy merosi keng yoritilgan. Maqolada Boburning bolalik davri, Movarounnahrdagi taxt kurashlari, Qobul va Hindistonda amalga oshirgan siyosiy islohotlari, shuningdek, Boburiylar imperiyasiga asos solgan tarixiy yurishlari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Shuningdek, muallif Boburning adabiy ijodi, xususan “Boburnoma” asarining tarixiy, madaniy va badiiy ahamiyatini chuqur tahlil qiladi. Boburning o‘zbek adabiy tilining rivojiga qo‘shgan hissasi, uning lirik she’riyatidagi insoniy tuyg‘ular va tabiat tasvirlari yoritiladi. Maqola zamonaviy yoshlar uchun Bobur shaxsiyatini namunaviy qilib ko‘rsatish, uni har tomonlama o‘rganish zarurligini asoslab beradi. Kalit so‘zlar: Bobur, Boburnoma, Temuriylar, Hindiston, o‘zbek adabiyoti, tarixiy shaxsiyat, she’riyat. ANNOTATION This scientific article explores the life, political activity, and literary legacy of Zahiriddin Muhammad Babur, a prominent figure in Uzbek literature and history. The article provides an in-depth analysis of Babur’s childhood, his struggles for the throne in Movarounnahr, his political reforms in Kabul and India, and his establishment of the Mughal Empire. The author also examines Babur’s literary creativity, especially the historical and cultural significance of his memoir Baburnama. His contribution to the development of the Uzbek literary language, along with the human emotions and natural imagery in his lyrical poetry, are thoroughly discussed. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 9 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 The article emphasizes the importance of studying Babur’s personality as a moral and intellectual role model for today’s youth. Key words Babur, Baburnama, Timurid Dynasty, India, Uzbek literature, historical figure, poetry, Chagatai language, memoir literature, cultural heritage KIRISH O‘zbek adabiyoti va tarixida o‘chmas iz qoldirgan siymolar orasida Zahiriddin Muhammad Bobur alohida o‘rin egallaydi. Uning hayoti, ijodi va faoliyati nafaqat o‘z davrida, balki undan keyingi asrlar davomida ham ilm-fan, adabiyot va siyosat sohalarida chuqur iz qoldirgan. Bobur shaxsiyati – bu murakkab, ammo juda ham serqirra, yuksak tafakkurga ega bo‘lgan tarixiy qiyofa. U o‘zining qisqa, ammo sermahsul umri davomida sarkarda, davlat arbobi, shoir, tarixchi, tabiatshunos va madaniyat targ‘ibotchisi sifatida faoliyat yuritdi. Bugungi kunda Bobur merosi xalqimizning g‘ururi, faxri va boy madaniy xazinasi sifatida qadrlanadi. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 10 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Bobur XV–XVI asrlar o‘rtasida yashab ijod qilgan bo‘lib, bu davr Markaziy Osiyo tarixida siyosiy notinchlik, kuchli ziddiyatlar, sulolaviy kurashlar davri edi. Temuriylar davlati asta-sekin zaiflashib borar, taxt uchun bo‘lgan kurashlar esa markaziy hokimiyatning yemirilishiga olib kelar edi. Ana shunday og‘ir sharoitda, yosh Bobur atigi 12 yoshida taxtga chiqadi va butun umrini yurtni birlashtirish, uni tiklash va kuchli davlat yaratish yo‘lidagi kurashlarga bag‘ishlaydi. Shunga qaramay, u harbiy yurishlar orasida ham ilm-fan, adabiyot va san’atga katta e’tibor beradi, ijod qiladi, o‘qiydi, yozadi, kuzatadi. Bobur o‘zbek yozma adabiyoti tarixida ham alohida o‘ringa ega. Uning ijodi bilan o‘zbek tilining (eski o‘zbek yozuvi – chig‘atoy tili) adabiy qimmati yanada yuksalgan, bu til xalqaro ilmiy va adabiy maydonda o‘z o‘rniga ega bo‘lishiga xizmat qilgan. Uning eng mashhur asari – “Boburnoma” – turkiy tilda yozilgan ilk avtobiografik tarixiy yodgorlik bo‘lib, u orqali Boburning hayoti, zamonasi, atrof-muhiti, siyosiy va madaniy voqealari haqida keng tasavvur hosil qilish mumkin. Bu asar o‘zining chinakam hayotiyligi, realistik tasvirlari, samimiy tahlillari bilan alohida ajralib turadi. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 11 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Shuningdek, Bobur ijodida lirik she’riyat ham muhim o‘rin tutadi. U fors va turkiy tillarda yozgan g‘azal, ruboiy, tuyuq va qasidalari bilan o‘z davrining yetuk adiblaridan biri sifatida e’tirof etilgan. Uning she’rlari insoniy tuyg‘ular, muhabbat, tabiat, hayot falsafasi bilan yo‘g‘rilgan bo‘lib, bugungi o‘quvchini ham o‘ziga jalb etadi. Bugungi kunda Bobur nafaqat o‘zbek xalqining, balki butun musulmon sharqining faxri sifatida qadrlanmoqda. U asos solgan Boburiylar imperiyasi Hindiston tarixining muhim sahifasini tashkil etadi. Shu sababli, Boburning hayoti va ijodini o‘rganish nafaqat tarixiy, balki ma’naviy-ma’rifiy jihatdan ham beqiyos ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada biz Boburning hayoti, tarixiy faoliyati va adabiy merosi ustida chuqur to‘xtalib, uning bugungi avlod uchun qanday saboqlar berishini yoritishga harakat qilamiz. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 12 Часть–5_ и