PARA-AMINOBENZOY KISLOTA HOSILALARINING TUT BARGLARI NAMLIGINI SAQLASHGA TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada para-aminobenzoy kislota (PABK) va uning hosilalarining tut barglari namligini saqlashga ta’siri o‘rganildi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, mazkur modda va uning ba’zi hosilalari barglarda namlikni saqlash, ularning tez qurib qolishini sekinlashtirish, shuningdek, silkworm (ipak qurti) uchun oziqlanish sifatini saqlashda ijobiy natijalar beradi. Kalit so‘zlar: para-aminobenzoy kislota, hosilalar, tut bargi, namlik, fiziologik barqarorlik, saqlash muddati. Tut barglari ipak qurti (Bombyx mori) parvarishida asosiy ozuqa manbai hisoblanadi. Barglarning sifatli va uzoq muddat saqlanishi ipakchilikda yuqori hosildorlik va sifat ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir qiladi. Para-aminobenzoy kislota (PABK) biologik faol birikma bo‘lib, uning hosilalari o‘simlik to‘qimalarining himoya mexanizmlarini faollashtirish xususiyatiga ega. Ushbu maqolada PABK hosilalarining tut barglari namligini saqlab qolishdagi roli yoritiladi. Tajriba uchun sog‘lom tut barglari yig‘ildi. Ular bir xil massaga ega bo‘lgan holatda 4 ta guruhga ajratildi: • Nazorat guruhi – hech qanday ishlov berilmagan; • PABK bilan ishlov berilgan (0.1% eritma); • PABK hosilasi №1 bilan ishlov berilgan; • PABK hosilasi №2 bilan ishlov berilgan. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 308 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Barglar 3 kun davomida xona haroratida saqlanib, har kuni ularning namligi gravimetrik usulda (vazn o‘zgarishi asosida) o‘lchandi. Para-aminobenzoy kislota (C₇H₇NO₂) suvda eruvchan, rangsiz kristall modda bo‘lib, ko‘pincha B guruhi vitaminlariga yaqin biologik faol modda sifatida qaraladi. U quyidagicha foydali xususiyatlarga ega: Antioksidant xususiyatga ega, hujayra devorini mustahkamlashda ishtirok etadi, ultraviyole nurlardan himoya qilish xususiyati bor va o‘simlik hujayralarining chidamliligini oshiradi. PABKning turli hosilalari, masalan, metil- yoki etil-guruhlar bilan birikkan shakllari o‘simlik to‘qimalarida osmotik bosimni barqarorlashtirish, namlikni ushlab turish, fotosintez jarayonini sekinlatmasdan davom ettirish kabi ta’sirlarga ega bo‘ladi. 1-jadval. Poliparaminobenzoat kislotalarining difil tuzlari eritmalari konsentratsiyasi va yotib qolish vaqtining Xasak tut barglari namligining yo‘qolishiga ta’siri. Polimerlar Namlik yo‘qotilishi % konsentratsiyasi, W W W W W 1 2 3 4 5 kg/m3 С. vaqt uchun 1800 3600 5400 7200 9000 1 2 3 4 5 6 1'-PPABKFM-OO 0,625 9,98 13,88 17,67 23,40 25,65 1,250 9,98 14,17 16,13 19,44 21,14 2,500 9,82 13,72 15,,24 17,95 19,50 5,000 9,79 13,64 15,02 17,55 18,08 10,000 9,56 13,57 14,65 15,42 16,50 1'-PPABKFM-E 0,625 9,94 13,62 15,98 17,01 17,91 1,250 8,82 11,68 13,75 15,75 16,40 2,500 8,2 10,55 13,01 14,50 15,29 https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 309 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 5,000 7,84 19,38 11,71 13,68 13,20 10,000 7,78 8,55 9,88 11,01 11,69 1'-PPABKFM-E2 0,625 9,68 13,22 15,53 16,43 17,21 1,250 9,01 11,75 13,21 14,78 15,08 2,500 8,68 11,45 12,99 14,71 14,98 5,000 8,33 10,12 11,86 12,70 13,20 10,000 7,50 8,28 9,67 10,70 10,96 1'-PPABKFM-B2 0,625 6,31 6,98 7,25 7,50 7,66 1,250 5,43 9,10 6,53 6,85 6,98 2,500 4,22 4,62 4,93 5,21 5,31 5,000 3,35 3,69 3,92 4,12 4,20 10,000 3,32 3,62 3,85 3,05 4,10 1'-PPABKFM-G2 0,625 5,68 6,26 6,65 7,01 7,22 1,250 4,45 5,00 5,38 5,59 5,76 2,500 3,55 4,09 4,50 4,83 5,10 5,000 2,56 3,01 3,30 3,40 3,45 10,000 2,56 3,00 3,28 3,40 3,45 2'-PPABKFM-F 0,625 7,55 8,61 9,32 8,87 10,10 1,250 6,33 7,29 7,86 8,46 8,63 2,500 6,02 6,75 7,43 7,88 8,08 5,000 5,36 6,00 6,52 6,88 7,12 10,000 5,43 5,99 6,50 6,86 7,11 Quydagi jadval ma’lumotlaridan ko‘rishimiz mumkinki, jadvaldagi ma’lumotlarga ko‘ra, antranil-formaldegid polimerlarining konsentratsiyasi ortishi bilan ularning barglarda suvni ushlab turish qobiliyati muntazam oshadi. Qisqa https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 310 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 uglevodorod radikallarga (C6H4, C8H7, C10H10) ega polimerlarda konsentratsiya 0,625 dan 10,000 kg/m³ gacha bo‘lganda va 1800 soniya ushlab turilganda, namlik yo‘qotilishi 9,98% dan 7,5% gacha kamayadi. Hidrofobik radikal uzunligi ortgani sari suvni ushlab turish kuchayadi. Masalan, 11-PPABKFM-G2 polimeri 1800 s davomida 2,56–5,68% namlik yo‘qotadi. Shuningdek, bargda ushlab turish vaqti uzaygani sari namlik yo‘qotilishi ham ortadi. 11-PPABKFM-OP polimeri 9000 s davomida 25,65% namlikni yo‘qotsa, 11-PPABKFM-G2 esa atigi 7,2% yo‘qotadi. Bu farq polimerlarning molekulyar tuzilmasi, ya’ni uglevodorod radikal uzunligi va gidrofobik-elektrostatik ta’sirlar bilan bog‘liq. Masalan, C6 radikalga ega 11- PPABKFM-OP bilan taqqoslaganda, C8–C18 radikallarga ega boshqa polimerlar yuqori suvni ushlab turish xususiyatiga ega. Ayniqsa, 2I-PPABKFM-GOS polimeri murakkab tuzilmasi bilan ajralib turadi va yuqori gidrofobikligi tufayli namlikni saqlashda samarali. Umuman, polimerdagi radikal uzunligining ortishi bargdagi na