CHUQUR O‘RGANISHGA ASOSLANGAN HOLDA AQLLI SHAHAR UCHUN AQLLI MUHITNI LOYIHALASH VA REJALASHTIRISH

Аннотация

Ushbu maqolada aqlli muhit (smart environment) tizimlarida boshqaruv qarorlarini qabul qilish usullari tahlil qilinadi. IoT (Internet of Things), sun’iy intellekt (AI) va sensor texnologiyalar asosida shakllanayotgan aqlli tizimlarda qaror qabul qilish real vaqt rejimida, yuqori aniqlik bilan va moslashuvchan algoritmlar yordamida amalga oshirilishi kerak. Maqolada ko‘p mezonli qaror qabul qilish (MCDA), ekspert tizimlari, mashinali o‘rganish asosidagi yondashuvlar, shuningdek, agentga asoslangan modellar ko‘rib chiqiladi. Har bir uslubning afzalliklari, kamchiliklari va qo‘llash doiralari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari aqlli shaharlar, sog‘liqni saqlash, transport va atrof-muhit monitoring tizimlarida samarali boshqaruvni ta’minlashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Aqlli muhit, boshqaruv qarorlari, sun’iy intellekt, ko‘p mezonli qaror qabul qilish, IoT, MCDA, agentga asoslangan model Kirish. Zamonaviy jamiyatda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi inson hayoti va faoliyatining barcha jabhalariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalar asosida shakllanayotgan aqlli muhit tushunchasi ijtimoiy, iqtisodiy, ekologik va texnologik tizimlarni samarali boshqarishda muhim rol o‘ynay boshladi. Aqlli muhit deganda, atrofdagi jismoniy va raqamli ob’ektlar o‘zaro bog‘langan, real vaqt rejimida ma’lumot yig‘ish, uzatish, qayta ishlash va tahlil qilish https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 351 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 imkoniyatiga ega bo‘lgan kompleks tizimlar tushuniladi. Bunday muhitda turli xil texnologiyalar — IoT, bulutli hisoblash, sun’iy intellekt, katta hajmdagi ma’lumotlar (big data) va sensor tarmoqlari integratsiyalashgan holda ishlaydi. Bu esa, o‘z navbatida, avtomatlashtirilgan va samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish zaruratini yuzaga keltiradi. Boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayoni inson omilini kamaytirish, reaktsiya vaqtini qisqartirish va muammolarga tezkor yechim topishga qaratilgan yondashuvlarni ishlab chiqishni talab qiladi. Mazkur maqolada aqlli muhitda boshqaruv qarorlarini qabul qilishning zamonaviy usullari, ularning tahlili va amaliy ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayoni har qanday murakkab tizim uchun strategik ahamiyat kasb etadi. Aqlli muhitda bu jarayon yanada murakkab tus oladi, chunki axborot manbalari ko‘p, parametrlar o‘zgaruvchan, ma’lumotlar oqimi esa uzluksiz bo‘ladi. Bunday sharoitda klassik qaror qabul qilish modellari samarasiz bo‘lib qoladi va yangicha, moslashuvchan yondashuvlar talab etiladi. Aqlli muhitlarning o‘ziga xos xususiyati — bu tizim ichidagi elementlarning o‘zaro bog‘liqligi va mustaqil harakat qila olishidir. Har bir element yoki qurilma nafaqat ma’lumot to‘playdi, balki vaziyatga qarab muayyan qarorlarni ham mustaqil ravishda qabul qiladi. Bu esa, markazlashmagan boshqaruv va taqsimlangan intellektual tizimlar kontseptsiyalarini ilgari suradi. Asosiy qism. Qaror qabul qilishning usullari xilma-xildir. Ular orasida ko‘p mezonli qaror qabul qilish (MCDA), ekspert tizimlari, mashinali o‘rganish asosidagi algoritmlar, agentga asoslangan yondashuvlar va gibrid tizimlar eng ko‘p uchraydi. Ko‘p mezonli qaror qabul qilish usullari odatda turli alternativalar orasidan eng maqbulini tanlashga xizmat qiladi. Bu usullar asosan sanoat, ekologiya, energetika va boshqa real tizimlar boshqaruvida qo‘llaniladi. Ekspert tizimlar esa inson bilimini formal qoidalar shaklida aks ettirgan holda ishlaydi. Bunday tizimlar aniq vaziyatlar uchun samarali bo‘lsa-da, moslashuvchanlik darajasi past bo‘ladi. Shu sababli, sun’iy intellekt va mashinali o‘rganish yondashuvlari keyingi yillarda boshqaruv qarorlarini qabul qilishda eng istiqbolli yo‘nalish sifatida qaralmoqda. Mashinali o‘rganish https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 352 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 algoritmlari katta hajmdagi ma’lumotlardan mustaqil tahlil chiqarib, yangi holatlarda qarorlarni o‘z vaqtida va aniqlik bilan qabul qilish imkonini beradi. Agentga asoslangan modellar esa ko‘p komponentli, taqsimlangan va o‘zaro ta’sirda bo‘luvchi tizimlar uchun mos bo‘lib, har bir agent o‘zining intellektual xatti-harakati orqali umumiy tizim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. 1-rasm. Aqlli shaharlarda barqarorlik strategiyalari Aqlli muhitlarda qaror qabul qilish faqat texnik vazifa emas, balki murakkab tizimlarni kompleks boshqarish masalasidir. Bunday tizimlarda mavjud bo‘lgan ma’lumotlar turli shakl va strukturalarda bo‘ladi: sensorlar orqali olingan fizik ma’lumotlar, foydalanuvchi faoliyati haqida to‘plangan raqamli izlar, ijtimoiy tarmoqlar yoki boshqa tashqi manbalardan kelgan noaniq axborotlar. Bunday turli manbalardan olingan ma’lumotlarni birlashtirish va tahlil qilish esa an’anaviy statistik yondashuvlardan tashqariga chiqadi va intellektual axborot tizimlariga ehtiyojni oshiradi. Shu bilan birga, qaror qabul qilish