CHAYKOVSKIYDIŃ OPERA JANRINDAǴI 3 BÓLIMLI FORMANIŃ ORNI

Аннотация

В этой статье обсуждается анализ арии “Я вас люблю” из оперы Евгений Онегин русского композитора П. И. Чайковского. Ключевыe слова: Композитор, создание, произведение, опера, симфония, балет, вариация, любовь, расставание, роман. Belgili rus kompozitorı Pyotr Ilich Chaykovskiy XIX ásirdiń iri kompozitorları arasında óziniń jaqtı uqıbı menen bólek ajıralıp turadı. Kompozitor, dirijyor, muzıka sınshısı hám jámiyetlik ǵayratker bolǵan P.I.Chaykovskiy M.I.Glinka hám A.S.Dargomijskiylerdiń dawamshısı retinde rus klassik kompozitorları qatarınnan múnásip jay alǵan. Kompozitor sheber psixolog-artist retinde turmısdaǵı ámeldegi https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 415 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 haqıyqat, sezimler, zamanlaslarınıń quramalı hám qarama-qarsılıqlı álemin úlken emocional kúsh penen óz dóretpelerinde sáwlelendiredi. Ol óz dáwirine tán bolǵan, ulıwmalasqan qaharmanlar obrazın jarattı. Onıń dóretiwshiliginde opera, balet, simfoniya, oratoriya, variaciya, fortepiano ushın shıǵarmalar hám basqa da shıǵarmalar dóretti. Men sonıń ishinde Chaykovskiydiń opera janrındaǵı Evgeniy Onegin operasınan Lenskiydiń ariyasına itibar qaratpaqshıman. Sebebi bul ariya “Я вас люблю” ápiwayı 3 bólimli formada jazılǵan. Evgeniy Onegin – P.I.Chaykovskiydiń tanıqlı operası bolıp, ol Aleksandr Pushkinniń “Evgeniy Onegin” romanına tiykarlanǵan. Operanıń bir neshe tanıqlı ariyalarınıń biri “Lenskiy ariyası” esaplanadı. Bul ariya opera waqıyasınıń oraylıq obrazlarınan biri bolǵan Vladimir Lenskiy tárepinen atqarıladı. Lenskiy ariyası - operanıń 1-aktında, Lenskiy ornına jazılǵan, ol jas hám idealistik shayır bolıp tabıladı. Chaykovskiy bul ariyada muhabbat, doslıq hám óziniń jek kóriwlerin ańlatadı. Ayırım talıqlawlarǵa kóre, bul ariya tekǵana Lenskiydiń jeke sezim-sezimlerin emes, bálki ulıwma bir shaxstıń turmısındaǵı qayǵılardı hám ishki gúreslerdi de sáwlelendiriledi. Ariya operanıń drama hám muzıkasında úlken áhmiyetke iye. Lenskiy ariyasında óziniń qız dosı Olga menen bolǵan baylanısı hám dosı Evgeniy Onegin menen bolǵan konflikciyadan kelip shıqqan halda, óziniń ishki qarama-qarsılıqların ańlatadı. Bul jeke sezimlerdiń tereńligin hám adamlar arasındaǵı baxıtsızlıqtı aytıp ótedi. Ol, sonıń menen birge, turmıstıń ádalatsızlıǵın hám keshirimliligin sezedi. Bunıń muzıkasında Chaykovskiydiń romantik usılı anıq kórinedi, ol óziniń názik hám izbe-iz melodiya sızıǵına iye. Texnikalıq tárepten qatal bolıp, vokalistlardan ájayıp kontroller hám joqarı registrlardı talap etedi. Bul ariya opera atqarıwshıları tárepinen óziniń vokal sheberligin kórsetiw ushın qollanıladı. Lenskiy ariyası “Я вас люблю” . Ariyanıń dúzilisine názer awdaratuǵın bolsaq, ol gomofon garmoniyalı fakturada, ápiwayı úsh bólimli formada, 4/4 ólshemde, E-dur (mi major) tonlıǵında, Moderato (ortasha) tempinde jazılǵan. Romans 2 takt kirisiw menen baslanadı. Bunda II-basqısh hám D funkciyaları menen arpedjio fakturasında kórsetilip, 3/4 ólsheminde berilgen. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 416 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Vokal partiyası 3-taktten Lenskiydiń “Men seni jaqsı kóremen” atlı sózi menen L’istesso tempinde 4/4 ólshemde baslanadı. (1-mısal) Sxema1-bólim 1-gáp 2-gáp a b 7 t. 6 т. Lenskiy Olga menen bolǵan múnásebetlerin eslep, onıń muhabbatına bolǵan isenimin, Olga menen árman qılǵan baxtın oylaydı. Bul kórinis birinshi bólimde 2 gáp ishinde keltirilip ótilgen olar dúzilisi jaǵınan bir birine sáykes emes gáplerden quralǵan. Bul bólimde gáptegi taktler sanı teń bolmaǵanlıǵı sebepli kvadratlı emes dáwirge kiredi. 2-gáp baslanǵan waqtında meno mosso tempinde baslaydı hám gáp juwmaǵına kelip, animando tempine ózgeredi. (2-mısal) https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 417 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Ekinshi bólimde ariya dawamında muzıkanıń ritmi páseyedi hám dramatik bolıp baradı. Lenskiy óziniń idealistlik súwretlewinen bas keship, haqıyqattı tán alıwǵa májbúr boladı. Bul bólim baslanıwında Andante non tanto tempinde hám jańa tonallıq penen baslanadı yaǵnıy b-moll (si bemol minor). 2 gápten dúzilgen bolıp, ózgesheligi gápler bir birine uqsas emes hám taktler sanı teń emes. Kompozitor bul jerde Lenskiydiń xarakteri minor tonlıǵında kórsetip bergen. (3-mısal) Diapazonı kishi oktava si notasınan ekinshi oktava sol notasına shekem. Bul bólimde kulminaciya si bemol notasınan sol bekar notasına shekem sekiriw arqalı boladı. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 418 Часть–5_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- Sxema 2-bólim 3187 1-gáp 2-gáp c d 7 t. 6 t. Úshinshi bólim ariya aqırına kelgende muzıkada tek ǵana ashshılıq hám úmitsizlik bilinedi. Lenskiy óziniń muhabbat sezimlerin ámelge asırıwdıń qıyınlıǵın hám Olga menen bolǵan waqıtların joytqanın túsinip jetedi. Muzıka qayǵılı hám tragediyalı bolıp, bul bólektiń dramatik kúshin asıradı. Bul bólim Anda