BARQAROR RAQAMLI BOSHQARUV VA YASHIL IQTISODIYOT: EKOLOGIK FISKAL SIYOSATGA RAQAMLI YONDASHUV

Аннотация

В данной тезисной работе рассматриваются вопросы формирования экологической фискальной политики с использованием цифровых технологий и её роль в достижении устойчивой зелёной экономики. Анализируется внедрение «зелёных» налогов, ESG-индикаторов и экологических критериев в систему электронного правительства на основе международного опыта. Примеры цифрово-экологической трансформации государственного фискального управления рассматриваются на примерах Эстонии, Дании и Республики Корея. Ключевые слова: зелёная фискальная политика, ESG-индикаторы, цифровое управление, электронное правительство, экологический бюджет, государственные финансы Kirish va mavzuning dolzarbligi. XXI asrning eng dolzarb chaqiriqlaridan biri — iqlim o‘zgarishi va ekologik izlarni kamaytirish bilan barobar raqamli texnologiyalar orqali davlat moliyaviy boshqaruvini ekologik mezonlar bilan uyg‘unlashtirishdan iborat. Yashil iqtisodiyotni rivojlantirishda fiskal siyosat — xususan, yashil soliqlar, ekologik xarajatlar va ESG https://scientific-jl.com/ped 3 6 Volume-85, Issue-1, July -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 indikatorlari (Environmental, Social, Governance)ni davlat byudjetiga integratsiya qilish muhim omil hisoblanadi. World Bank (2023) tahliliga ko‘ra, ESG indikatorlarini budjetlashga integratsiya qilgan davlatlar iqtisodiy o‘sishda ekologik izlarni 12–18% kamaytirishga erishgan. Davlat boshqaruvida raqamli vositalarning joriy etilishi bu tendensiyani jadallashtiradi. Raqamli transformatsiya va ekologik barqarorlik XXI asr davlat boshqaruvidagi eng muhim tendensiyalardan bo‘lib, ularning integratsiyasi orqali yangi turdagi fiskal yondashuvlar shakllanmoqda. Xususan, davlat moliyaviy boshqaruvi va byudjet siyosatiga ekologik ko‘rsatkichlar va raqamli nazorat mexanizmlarining kiritilishi barqaror yashil iqtisodiyotning asosiy omillaridan biridir. OECD (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, yashil fiskal vositalar qo‘llanilgan davlatlarda karbon chiqindilari o‘rtacha 15% ga kamaygan, bu esa moliyaviy vositalarning ekologik transformatsiyadagi rolini tasdiqlaydi. Shu nuqtai nazardan, tezisda quyidagi asosiy yo‘nalishlar tahlil qilinadi: yashil soliqlar va ularning raqamli nazorati, ESG indikatorlarining byudjetlash jarayoniga integratsiyasi va e-hukumatdagi ekologik samaradorlik mezonlari. 1. Yashil soliqlar va ularning raqamli nazorati. Yashil soliqlar — bu atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi faoliyatlar (masalan, CO₂ chiqindilari, plastik iste’moli, ifloslantiruvchi transport) uchun joriy etiladigan fiskal mexanizmdir. Mazkur soliqlar ekologik maqsadlarga yo‘naltirilgan daromad manbaiga aylanishi mumkin. Daniyada 1990-yillardan buyon qo‘llanilayotgan karbon solig‘i natijasida issiqxona gazlari chiqindilari 30% ga qisqargan (OECD, 2022). Raqamli platformalar orqali avtomatik monitoring va hisobot yuritish tizimlari yordamida bu soliqlarning shaffofligi va nazorati oshgan. Misol uchun, Koreya Respublikasida 2021-yildan boshlab "Carbon Pricing Dashboard" joriy etilib, sanoat korxonalarining chiqindilari real vaqtda nazorat qilinmoqda. Bunday yondashuv O‘zbekistonda ham energetika va sanoat tarmoqlarida joriy etilishi mumkin. 2. ESG indikatorlarining davlat byudjetida aks etishi. ESG — bu ekologik (E), ijtimoiy (S) va boshqaruv (G) ko‘rsatkichlari bo‘lib, ularning fiskal siyosatga integratsiyasi davlatning ijtimoiy mas’uliyatli va barqaror siyosatini belgilaydi. Koreya Respublikasi 2023-yilda “ESG Budgeting Framework” modelini ishlab chiqdi. Bu model orqali barcha byudjet xarajatlari ekologik ta’siri, ijtimoiy samara va boshqaruv sifati asosida baholanadi (UNDP, 2023). Davlat investitsiyalari shu indikatorlar asosida ustuvorlashtiriladi. https://scientific-jl.com/ped 3 7 Volume-85, Issue-1, July -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 O‘zbekistonda bu yo‘nalish hali boshlang‘ich bosqichda. Lekin 2024-yil davlat byudjetida ekologik infratuzilmaga 1,1 trln so‘m ajratilgani bu boradagi ijobiy siljishdir (RTM, 2024). 3. Elektron hukumatda ekologik samaradorlik mezonlari. Raqamli davlat boshqaruvi (e-Government) orqali ekologik ta’sirni kamaytirish mumkin. An’anaviy hujjat aylanishi o‘rniga raqamli xizmatlarning keng joriy etilishi qog‘oz sarfini kamaytiradi, logistika yukini yengillashtiradi va karbon izini pasaytiradi. Estoniyada har yili 70 million qog‘oz hujjatning oldi olinadi va bu minglab daraxtlarning kesilishini oldini oladi (e-Estonia, 2023). Daniyada esa raqamli davlat xizmatlari orqali ekologik samaradorlik 19% ga oshgan (WEF, 2022). O‘zbekistonda HEMIS, My.gov.uz kabi platformalar ekologik jihatdan xavfsiz va samarali raqamli xizmatlar uchun asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Ammo bu xizmatlar samaradorligini baholash uchun ekologik KPI’lar (kalit ko‘rsatkichlar) ishlab chiqilishi lozim. 1-Infografika. "Yashil fiskal ko‘rsatkichlar va raqamli samaradorlik (2023)" Ushbu grafikda Estoniya, Daniya, Koreya Respublikasi va O‘zbekistonning yashil soliqlar daromadi, ESG i