QIMMATLI QOG‘OZLAR ORQALI MOLIYAVIY VOSITACHILIKNI KUCHAYTIRISH: TIJORAT BANKLARI VA DAVLAT OBLIGATSIYALARI

Аннотация

В данной тезисной работе рассматриваются пути усиления финансового посредничества коммерческих банков через государственные облигации. На основе сравнительного анализа международного опыта и текущего положения в Узбекистане предлагаются научно обоснованные подходы по развитию рынка ценных бумаг. Ключевые слова: финансовое посредничество, коммерческие банки, государственные облигации, рынок ценных бумаг, инвестиции, стабильность. Bugungi global moliyaviy tizimda qimmatli qog‘ozlar bozori moliyaviy vositachilikning eng muhim elementlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekistonda ushbu bozor hali to‘liq shakllanmagan bo‘lsa-da, davlat obligatsiyalari orqali tijorat banklarining investitsiyaviy salohiyatini kengaytirish imkoniyati mavjud. Mamlakatimizda tijorat banklarining asosiy moliyaviy resurslari hali ham depozitlarga tayanadi, bu esa uzoq muddatli investitsiyalar uchun yetarli emas. Moliyaviy vositachilik orqali iqtisodiyotning turli tarmoqlariga moliyaviy oqimlarni yo‘naltirish imkoniyati oshadi. Jahon tajribasida ko‘plab davlatlar tijorat banklarini davlat obligatsiyalariga faol jalb qilish orqali fiskal va pul-kredit siyosatini uyg‘unlashtirishga erishgan. https://scientific-jl.com/ped 4 6 Volume-85, Issue-1, July -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 O‘zbekistonda esa bu soha endi shakllanmoqda va banklar o‘z portfellarida obligatsiyalarning ulushini oshirishga ehtiyoj sezmoqda. Mavzu buyicha uchraydigan muammolar: Tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ishtiroki cheklangan. Davlat obligatsiyalarining ikkilamchi bozori zaif rivojlangan. Moliyaviy savodxonlik va investitsion madaniyat past. Ularga ilmiy yechimlar: Qonunchilikni takomillashtirish – tijorat banklari uchun davlat obligatsiyalariga sarmoya kiritishdagi huquqiy rag‘batlar (masalan, soliq imtiyozlari). Banklar portfellarini diversifikatsiya qilish – obligatsiyalarni uzoq muddatli likvid aktiv sifatida tan olish. Raqamli texnologiyalar asosida fond bozorini rivojlantirish. “Davlat obligatsiyalarining kapital bozoridagi roli nafaqat davlat byudjeti defitsitini qoplash, balki tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash vositasidir” [1]. AQShda banklar yirik hajmdagi obligatsiyalar portfelini likvidlikni boshqarish va daromadlilikni oshirish uchun faol foydalanadi [2]. O‘zbekistonda esa bu yo‘nalish hali keng quloch yoymagan. 1-jadval XORIJ TAJRIBASI VA SOLISHTIRMA TAHLIL Iqtisodiy samaradorlik Bank aktivlaridagi Mamlakat (obligatsiyalar orqali obligatsiyalar ulushi (%) moliyalashtirish ulushi) AQSh 18.5% 34% (2023) Germaniya 14.2% 29% Yaponiya 21.7% 41% O‘zbekiston ~5.6% ~9% Manba: Statistik ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi. Yuqoridagi ko‘rsatkichlar O‘zbekistonda tijorat banklari obligatsiyalar orqali resurs jalb qilish imkoniyatlari yetarlicha ishlatilmayotganini ko‘rsatadi. Tijorat banklari qimmatli qog‘ozlar, ayniqsa davlat obligatsiyalari orqali moliyaviy vositachilikni kuchaytirishi mumkin. Davlat obligatsiyalarining banklar balansidagi ulushi oshsa, iqtisodiyotga uzoq muddatli va barqaror sarmoya oqimi ta’minlanadi. Qimmatli qog‘ozlar orqali vositachilik mohiyati. Qimmatli qog‘ozlar bozori iqtisodiyotda moliyaviy vositachilikning muhim qismidir. Tijorat banklari bu bozorda ikki xil rolni bajaradi: Investor sifatida – ular o‘z aktiv portfellari tarkibiga obligatsiyalarni qo‘shadi. Vositachi sifatida – yuridik va jismoniy shaxslarni investitsiyalarga jalb etadi. https://scientific-jl.com/ped 4 7 Volume-85, Issue-1, July -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 O‘zbekiston sharoitida banklar moliyalashtirishda asosan kredit liniyalariga tayanmoqda, bu esa uzoq muddatli investitsiyalarni cheklaydi. Shu sababli obligatsiyalar orqali resurslarni to‘plash, banklar va davlat uchun strategik muhim vositadir. O‘zbekistonda obligatsiyalar bozorini rivojlantirishdagi mavjud muammolar 1. Ikkilamchi bozorning yetarlicha rivojlanmaganligi: Davlat obligatsiyalari bilan savdolar asosan birlamchi bozor orqali amalga oshiriladi; Investorlarda likvidlikka ishonch past. 2. Bank tizimi va fond bozorining parallel emasligi: Ko‘p hollarda banklar o‘z kredit siyosatiga tayanadi, obligatsiyalar bilan ishlash strategik maqsadga kirmaydi. 3. Regulyativ barqarorlik va texnik infrastrukturadagi bo‘shliqlar: Qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha regulyatsiyalar (masalan, reyting talablari, deklaratsiya qoidalari) investitsion faoliyatga to‘siq bo‘layapti. 2. Davlat obligatsiyalarining bank faoliyatidagi o‘rni. 2-jadval Davlat obligatsiyalarining bajaradigan funksiyalari № Funksiya Izoh Likvidlikni Qisqa muddatli obligatsiyalar orqali banklar 1 boshqarish o‘z likvidligini boshqaradi. Portfelni kredit risklaridan himoyalash 2 Diversifikatsiya imkonini beradi. Obligatsiyalar past xavfli aktivlar sifatida 3 Kapital yetarliligi hisobga olinadi. Foiz daromadlari Doimiy va kafolatlangan daromad oqimi 4 manbai yaratadi. Manba: Statistik ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi. 2024-yil yakuni