FE’L ZAMONLARINING QIYOSIY TAHLILI: ARAB VA INGLIZ TILLARI MISOLIDA

Аннотация

Ushbu maqolada arab va ingliz tillaridagi fe’l zamonlari o‘rtasidagi o‘xshashliklar va farqlar tahlil qilinadi. Har ikkala tilda zamon tushunchasining ifodalanish uslubi, grammatik shakllanishi va mantiqiy qo‘llanilishi o‘zaro solishtiriladi. Arab tili morfologik tili bo‘lsa, ingliz tili analitik tusga ega bo‘lganligi sababli, zamon ifodalashda har xil yondashuvlar yuzaga keladi. Mazkur maqolada aynan shu farqlar asosida ikki til o‘rtasidagi zamon tizimi yoritiladi. Kalit so‘zlar: Arab tili, ingliz tili, fe’l zamonlari, qiyosiy tahlil, grammatik tizim, morfologiya, sintaksis. Kirish. Har bir tilning zamon tizimi uning grammatik tuzilmasi va mantiqiy fikrlash uslubi bilan chambarchas bog‘liqdir. Arab va ingliz tillari bu borada o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ingliz tilida zamonlar ko‘plab grammatik shakllar orqali ifodalanadi va bu holat tilning analitik xarakterini namoyon etadi. Arab tilida esa zamonlar asosan fe’lning ildizi va vaznlari orqali ifodalanadi, bu esa morfologik yondashuvning ustuvorligini ko‘rsatadi. Ushbu maqolada ushbu ikki til tizimidagi fe’l zamonlari tahlil qilinadi, ularning o‘xshash va farqli jihatlari yoritiladi hamda til o‘rganuvchilarga samarali yondashuvlar taklif etiladi. Arab tilida fe’l zamonlari sodda, ammo murakkab morfologik qurilmalarga asoslangan tizimni tashkil etadi. Arab tili flektiv (ya'ni o‘zgartirishga asoslangan) til bo‘lib, unda zamon tushunchasi asosan fe’lning vazni, asl ildizi, va avj shakllari orqali ifodalanadi. Ushbu tilda uch asosiy zamon mavjud: mazi (o‘tgan zamon), mudori’ (hozirgi va kelasi zamon), va amr (buyruq shakli). Bu zamonlar o‘zaro kontekstual mantiqqa asoslanadi. ✅ Mazi (يضاملا) – o‘tgan zamon Bu shakl bajarilgan yoki yakunlangan harakatni ifodalaydi. Morfologik jihatdan fe’l ildiziga maxsus qo‘shimchalar va harakatlar qo‘shiladi. Misol: Kataba ( ب تك) – U (erkak) yozdi.Katabat ( ت بتك) – U (ayol) yozdi.Mazi shakli arab tilida nihoyatda barqaror va har bir shaxs-son bilan maxsus morfologik ko‘rinishda ishlatiladi. ✅ Mudori’ (عراضملا) – hozirgi va kelasi zamon Mudori’ shakli hozirgi va kelajakdagi harakatni anglatadi. Ingliz tilidan farqli o‘laroq, bu shakl bir necha kontekstda ishlatiladi va o‘zidan oldin yoki keyin kelgan so‘zlar bilan harakat vaqtini aniqlashtiradi. https://scientific-jl.com/wsrj 1 2 2 Volume-41_Issue-1_July-2025 World scientific research journal Yaktubu ( ب تكي) – U (erkak) yozmoqda yoki yozadi Taktubu ( ب تكت) – U (ayol) yozmoqda yoki yozadi Mudori’ zamon fe’llari ba'zan qad (دق), sawfa (فوس) yoki sa- (ـس) qo‘shimchalari orqali aniqroq ma’no kasb etadi: Sawfa yaktubu (فوس بتكي) – U yozadi (yaqin kelajakda).Qad yaktubu (دق بتكي) – Ehtimol u yozadi ✅ Amr (رملأا) – buyruq shakli. U ikkiga bo’linadi: 1.amri hozir va 2.amri g’oib. Amr hozir faqat ikkinchi shaxs uchun ishlatiladi va faqat hozirgi yoki kelajakdagi harakatni buyuradi. Uktub! ( ب تكا) – Yoz! (erkakka) Uktubī! (يبتكا) – Yoz! (ayolga). Amri g’oib esa uchinchi va birinchi shaxslarda ishlatiladi.Masalan: yozsin, yozay kabi. Muhim eslatma: arab tilida vaqt tushunchasi ko‘proq mantiqiy kontekst orqali aniqlanadi. Ya’ni, ba’zan mudori’ shakli bilan o‘tgan zamon anglatilishi mumkin, agar kontekst shunga mos bo‘lsa. Bu esa arab tilining semantik jihatdan chuqur va kontekstga boy til ekanini ko‘rsatadi. Yondashuvning o‘ziga xosligi: arab tili zamon ifodalashda: o‘zgarmas zamonlar soni (3 ta) bilan sodda tizim yaratadi, shaxs-son bilan alohida fe’l shakllari ishlatiladi,kontekstga tayanish kuchli bo‘lib, bir fe’l bir nechta vaqtni anglatishi mumkin. Ingliz tili – analitik til bo‘lib, unda fe’l zamonlari yordamchi fe’llar, modal fe’llar, va fe’lning o‘zgaruvchan shakllari orqali ifodalanadi. Arab tilidagi uchlik zamon tizimidan farqli o‘laroq, ingliz tilida zamonlar tizimi murakkabroq bo‘lib, asosiy 3ta zamon va uning 12 ta shakli mavjud. Bu tizim harakatning nafaqat vaqtini, balki uning davomiyligi, yakunlanganligi, va ko‘p takrorlanganligini ham aniq ifodalaydi. ✅ Asosiy zamonlar guruhi: O‘tgan (Past) I worked I was working I had worked I had been working Hozirgi (Present) I work I am working I have worked I have been working Kelajak (Future) I will work I will be working I will have worked I will have been working. Simple Tenses (Oddiy zamonlar),Past Simple: I worked yesterday. (Men kecha ishladim.)Present Simple: I work every day. (Men har kuni ishlayman.)Future Simple: I will work tomorrow. (Men ertaga ishlayman.)Bu zamonlar umumiy harakatni bildiradi, kontekst bilan harakat vaqti aniqlanadi. Continuous Tenses (Davomli zamonlar):Past Continuous: I was working when you called. (Sen qo‘ng‘iroq qilganingda men ishlayotgan edim.)Present Continuous: I am working now. (Hozir ishlayapman.)Future Continuous: I will be working at 5. (Soat 5da ishlayotgan bo‘laman.)Davomli zamonlar harakatning uzoq davom etganini bildiradi.Perfect Tenses (Yakunlangan zamonlar):Past Perfect: I had worked before https://scientific-jl.com/wsrj 1 2 3 Volume-41_Issue-1_July-2025 World scientific research j