QADIMIY O`ZBEK MATOLARI (ATLAS ADRAS SHOYI)NING ZAMONAVIY DIZAYNDAGI TALQINI.

Аннотация

Mazkur maqolada qadimiy o‘zbek matolaridan bo‘lgan atlas, adras va shoyi kabi milliy to‘qimachilik mahsulotlarining zamonaviy dizayndagi talqinlari o‘rganiladi. O‘zbek xalqining boy madaniy merosi namunasi sifatida ushbu matolar o‘ziga xos naqsh va texnologiyalarga ega bo‘lib, bugungi modalar olamida yangicha ko‘rinishda qayta talqin qilinmoqda. Maqolada ushbu matolarning tarixiy ildizlari, ularning badiiy-estetik va funksional jihatdan yangilanishi, dizaynerlar tomonidan qo‘llanilishi va xalqaro modalar maydonidagi o‘rni tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Atlas, adras, shoyi, dizayn, milliy matolar, etnografiya, moda, zamonaviy kiyimlar, madaniy meros, milliy uslub. O‘zbekiston qadimdan to‘qimachilik san’ati bilan mashhur bo‘lgan mamlakatlardan biri sanaladi. Ayniqsa, atlas, adras va shoyi matolari milliy madaniyatning muhim unsurlaridan biri sifatida qadrlanadi. Ushbu matolar nafaqat estetik ko‘rinishi, balki ulardagi ramziy ma’nolar, ijtimoiy mavqeni ifodalovchi belgilar bilan ham ajralib turgan. Bugungi kunda esa bu matolar zamonaviy moda olamida yangicha dizaynlar orqali talqin qilinib, o‘zbeklikni dunyoga namoyon etishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Maqolada ana shu yangicha dizayn talqinlari, ularning mazmuni va imkoniyatlari tahlil qilinadi. Qadimiy o‘zbek matolari – atlas, adras va shoyi – o‘zbek xalqining boy madaniy merosining muhim timsoli bo‘lib, ularning zamonaviy dizayndagi talqini o‘zbek modasining jahon miqyosida rivojlanishida katta ahamiyatga ega. Ushbu matolar o‘zining nafis to‘qimasi, rang-barang naqshlari va qadimiy hunarmandchilik an’analari bilan ajralib turadi. Zamonaviy dizaynerlar ularni global moda trendlari bilan uyg‘unlashtirib, an’anaviy estetika va zamonaviy uslublarni sintez qilib, yangi nafas bermoqda. Quyida ushbu matolar haqida batafsil ma’lumot, ularning zamonaviy dizayndagi talqini va bugungi modadagi o‘rni haqida kengroq yoritaman. Qadimiy o‘zbek matolari haqida umumiy ma’lumot Atlas: - Tarkibi va xususiyatlari: Atlas – bu sof ipakdan tayyorlanadigan silliq, yorqin va nafis mato. Uning eng muhim xususiyati – “ikat” (abrband) texnikasi yordamida yaratilgan murakkab naqshlar. Bu uslubda iplar bo‘yashdan oldin maxsus tarzda bog‘lanadi, bu esa o‘ziga xos rang o‘tishlari va geometrik naqshlar hosil qiladi. https://scientific-jl.com/new 22 77 11 Volume–80_Issue-1_July-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS - An’anaviy ishlatilishi: O‘zbekistonda atlas ko‘pincha milliy liboslar, xususan, ayollar uchun chapan, ko‘ylak va ro‘mollar tayyorlashda ishlatilgan. Marg‘ilon, Buxoro va Samarqand kabi shaharlarda atlas ishlab chiqarish an’anasi asrlar davomida shakllangan. - Naqshlar: Atlas matolarida ko‘pincha bulut shaklidagi “abr” naqshlari, gullar, geometrik shakllar va sharqona ornamentlar uchraydi. Adras: - Tarkibi va xususiyatlari: Adras – ipak va paxta aralashmasidan tayyorlanadigan mato bo‘lib, atlasga nisbatan qalinroq va mustahkamroq. U o‘ziga xos chiziqli naqshlari va yorqin ranglari bilan ajralib turadi. - An’anaviy ishlatilishi: Adras ko‘pincha erkaklar va ayollar uchun milliy kiyimlarda, masalan, chapan yoki ko‘ylaklarda ishlatilgan. Uning mustahkamligi tufayli kundalik kiyimlar uchun ham mashhur edi. - Naqshlar: Adrasda chiziqlar va rang-barang kombinatsiyalar ustunlik qiladi, lekin ba’zida atlasdagi kabi ikat naqshlari ham qo‘llaniladi. Shoyi: - Tarkibi va xususiyatlari: Shoyi – eng yupqa va yengil ipak mato bo‘lib, shaffof yoki yarim shaffof tuzilishga ega. U nozik ishlov berish va nafislik talab qiladigan kiyimlar uchun ishlatiladi. - An’anaviy ishlatilishi: Shoyi ko‘pincha ayollar ro‘mollari, nozik ko‘ylaklar yoki kashtado‘zlik uchun asos sifatida foydalanilgan. Uning yengilligi uni issiq iqlim sharoitida kiyish uchun ideal qiladi. - Naqshlar: Shoyida oddiyroq naqshlar yoki nozik kashtalar ko‘proq uchraydi, lekin ba’zida atlasdagi kabi ikat uslubi ham qo‘llaniladi. Zamonaviy dizayndagi talqinlar Qadimiy o‘zbek matolarining zamonaviy dizayndagi talqini o‘zbek modasining jahon miqyosida tan olinishi va an’anaviy hunarmandchilikni zamonaviy estetika bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qilmoqda. Quyida bu jarayonning asosiy yo‘nalishlari va xususiyatlari keltiriladi: Dizaynerlarning yondashuvi O‘zbekistonda va xalqaro maydonda faoliyat yuritayotgan dizaynerlar atlas, adras va shoyini zamonaviy moda kontekstida qayta talqin qilmoqda. Quyida ba’zi taniqli dizaynerlar va ularning yondashuvlari: - Lali Fazilova (Lali brendi): - Lali Fazilova o‘zbek matolarini zamonaviy kuturye uslubida talqin qilish bilan mashhur. Uning kolleksiyalarida atlas va adrasdan tikilgan liboslar qo‘lda ishlangan kashtalar, applikatsiyalar va nozik detal bilan boyitilgan. - Misol: Atlasdan yasalgan uzun ko‘ylaklar yoki adrasdan tikilgan paltolar zamonaviy siluetlar bilan birlashtirilib, sharqona naqshlar va pastel ranglar https://scientific-jl.com/new 22 77 22 Volume–80_Issue-1_July-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS uyg‘unligini ta’minlaydi. - Uslub: Lali o‘zbek an’analarini zamonaviy minima