DAVLAT MOLIYAVIY BOSHQARUVIDA QIMMATLI QOG‘OZLARNING SAMARALI ISHLATILISHI: MUAMMO VA YECHIMLAR

Аннотация

В статье рассматривается роль государственных ценных бумаг в управлении государственными финансами, их значение для фискальной стабильности и экономического регулирования. Основные проблемы включают ограниченное использование облигаций, узкий круг инвесторов и слабую активность вторичного рынка. Представлены научно обоснованные решения. Ключевые слова: государственные ценные бумаги, фискальная политика, вторичный рынок, инвесторы, ликвидность, финансовое управление. Bugungi global iqtisodiy muhitda davlat moliyaviy boshqaruvi samaradorligini ta’minlashda qimmatli qog‘ozlarning roli ortib bormoqda. Qimmatli qog‘ozlar davlatga byudjet taqchilligini moliyalashtirish, makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash va moliyaviy resurslarni boshqarishda muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda [1]. Ayni paytda, O‘zbekistonda bu vositalardan foydalanish bo‘yicha yondashuvlar takomillashib borayotgan bo‘lsada, ularning to‘liq samaradorligi hali to‘liq ochilmagan. Fiskal va monetar siyosatni uyg‘unlashtirish, ikkilamchi bozor infratuzilmasini mustahkamlash, investorlar bazasini kengaytirish kabi chora-tadbirlar davlat qimmatli qog‘ozlari bozorining samaradorligini oshirishda muhim omillardir. Davlat qimmatli qog‘ozlari fiskal siyosatni moliyalashtirishdan tashqari, ichki makroiqtisodiy strategiyada ham integratsiya qilinishi lozim. Aks holda, "fiskal https://scientific-jl.com/new 33 00 11 Volume–80_Issue-1_July-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS hukmronlik" markaziy bankning mustaqilligini yo‘qotishiga olib kelishi mumkin [9;10]. Tadqiqotning asosiy maqsadi – davlat moliyaviy boshqaruvi tizimida qimmatli qog‘ozlardan foydalanish holatini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tahlil uchun ECB, BIS, IMF kabi xalqaro tashkilotlarning fiskal–monetar interaktsiya, elektron savdo infratuzilmasi va bond bozorlari likvidligi bo‘yicha ilmiy hujjatlari va ishlaridan foydalanildi. Asosiy qism 1. Fiskal va monetar siyosatni uyg‘unlashtirish. ecb mutaxassisi yozishicha, “monetary policy must remain independent, avoiding serving fiscal ends – otherwise fiscal dominance erodes price stability” [11]. bis esa fiskal barqarorlikni iqtisodiy barqarorlikning asosiy boshi deb hisoblaydi [10;11]. 2. Ikkilamchi bozor infratuzilmasi. imf tavsiyasiga ko‘ra, shaffof elektron savdo platformalari, markaziy clearing va otc monitoringi government bond bozorlarida likvidlik va ishonchni mustahkamlaydi [11;12]. bu, ayniqsa, koreya va malayziya tajribalari kontekstida qimmatga ega boʻladi. 3. Investorlar bazasini kengaytirish. imf ma’lumotlariga ko‘ra, “non-bank financial institutions” (pensiya, sug‘urta, mutual fondlar) bozorga jalb qilinganda likvidlik darajasi sezilarli darajada oshadi [11;12]. 4. Makroiqtisodiy barqarorlik. bis bildiradi: “unrestrained public finances would make it harder to bring inflation down and threaten macroeconomic stability” [10;11]. past inflyatsiya hamda barqaror valuta bilan ta’minlangan obligatsiya bozori investorlarga ishonch beradi. 5. Derivativlar va riskni boshqarish vositalari. repo va clearing tizimlari, imf ma’lumotiga ko‘ra, bond bozorlari funksionalligini tiklashda samarali vosita hisoblanadi [11;12]. 6. Fiskal muvofiqlik va qarz strategiyasi. ecb hissasiga ko‘ra, fiskal konsolidatsiya va markaziy bank mustaqilligini birgalikda saqlash zarur, bu esa fiskal hukmronlikni oldini oladi [9;10]. Davlat moliyaviy boshqaruvida qimmatli qog‘ozlardan foydalanish mexanizmlari ko‘p hollarda faqat qarz vositasi sifatida ko‘riladi. Ularning fiskal barqarorlik va iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlashdagi potensiali yetarli darajada ishlatilmayapti [2]. Bundan tashqari, ularni chiqarish, joylashtirish va ikkilamchi bozor faoliyati bo‘yicha tizimli yondashuvlar mavjud emas. Yuqoridagi muammo bo‘yicha ilmiy yechimlar: Davlat qimmatli qog‘ozlarining ko‘p maqsadli vosita sifatida qaralishi: Ular faqat qarz jalb qilish https://scientific-jl.com/new 33 00 22 Volume–80_Issue-1_July-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS emas, balki pul-kredit siyosatini muvofiqlashtirish, iqtisodiy sikllarni boshqarish va investorlar ishonchini oshirish uchun ham muhimdir [3]. Elektron savdo maydonchalarini kengaytirish: Davlat qimmatli qog‘ozlari savdosining raqamli muhitda ochiqligi ishonchni oshiradi [4]. Ikkilamchi bozorni rivojlantirish: Bu qog‘ozlarning likvidligini oshirib, ularni moliyaviy vosita sifatida jozibador qiladi. 7. Qimmatli qog‘ozlarning ko‘p maqsadli vosita sifatida qaralishi. Davlat qimmatli qog‘ozlari ko‘plab mamlakatlarda faqat moliyaviy resurs jalb qilish vositasi sifatida emas, balki makroiqtisodiy siyosatni tartibga soluvchi vosita sifatida ham qo‘llaniladi. Ular inflyatsiyaga qarshi kurashish, foiz stavkalarini boshqarish va hatto valyuta kursini barqarorlashtirishda ishtirok etadi. Masalan, aqshda treasury securities federal reserve siyosatining asosiy mexanizmlaridan biri bo‘lib xizmat qiladi [13]. O‘zbekistonda esa, hali bu qog‘ozla