MATEMATIK MODELLASHIRISH MAKTAB MATEMATIKASINI O‘RGANISHDA ASOSIY KOMPETENSİYALARNI SHAKLLANTIRISH VOSITASI SIFATIDA

Аннотация

O'qitishda matematik modellashtirishdan foydalanish aqliy faoliyatni faollashtiradi va o'quvchiga tabiat va jamiyatni yaxshiroq yo'naltirishga imkon beradi. Bularning barchasi asosiy individual vakolatlarni rivojlantirishga yordam beradi. Ushbu maqolada matematik modellashtirishni o'quv jarayoniga dastlabki bosqichlarda joriy etish metodologiyasi muhokama qilinadi. Kalit so'zlar: asosiy kompetensiyalar, kompetentsiya, matematik model, modellashtirish bosqichlari, vazifa, masala turlari, masalani yechish. Zamonaviy jamiyatda axborot oqimi tez sur'atlar bilan o'sib bormoqda. Talabalarning darslarda olgan bilimlari umumiy rivojlanish uchun yetarli emas. Demak, mustaqil ta’lim olish va bilimlarni egallash zarurati paydo bo'ladi. Bu o’z o’rnida jamiyatning fuqarolarini zamonaviy turmush sharoitlariga o'qitishdan iborat bo’lgan buyutrmasidir. Maktab o’quvchilarda mustaqil faoliyat tajribasini va shaxsiy masu’liyatlilik, ya'ni. asosiy kompetensiyalarni shakllantirishi kerak. Kompetensiyalarning maqsadi bolaning ijtimoiy dunyoga moslashishiga yordam berishdir. Maktabda matematika ta'limining umumiy maqsadlari o'zgardi. Asosiy maqsadlardan biri matematikaning fan sifatidagi mohiyati va uning asosiy usuli - matematik modellashtirish haqidagi tasavvurlarni shakllantirishdan iborat. Matematik modellashtirishni o‘quv jarayoniga dastlabki bosqichlarda joriy etish o‘quvchilarda asosiy kompetensiyalarni samarali rivojlantiradi. Buning uchun o’quvchini uning sub'ektiv tajribasini hisobga olgan holda faoliyatga jalb qilish, o'quvchilar tomonidan ta'limni tashkil etish shakllarini erkin tanlash uchun sharoit yaratilishi lozim. O'qitishda modellashtirishni qo’llash o’quvchilarning tafakkurini faollashtiradi va ularda tabiat va jamiyatda o’z o’rnini topishga imkon beradi. Bularning barchasi asosiy shaxsiy kompetensiyalarni rivojlantirishga yordam beradi. Ushbu yondashuv bilan o'quv jarayoni o’quvchilarning bilish ehtiyojlariga, ularning individual xususiyatlariga imkon qadar yaqinroq bo'ladi va mustaqil shakllanishiga yordam beradi. O’quvchining kompetentli bo'lishiga qanday yordam berish mumkin? Bunga yangi texnologiyalarni qo'llash orqali erishish mumkin, bunda o'qituvchi hamkor sifatida faoliyat olib boradi. Jarayonni samarali tashkil etish uchun interfaol ta'lim tamoyillariga asoslangan texnologiyalarni (shu jumladan interaktiv usullar, shakllar, https://scientific-jl.com/new 11 99 33 Volume–80_Issue-1_July-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS o'qituvchi-maslahatchi pozitsiyasi) qo’llash maqsadga muvofiq. O'quv jarayonini tashkil quyidagi interfaol shakllaridan foydalanish mumkin: . a) aylanada frontal ish; b) statik juftlar (doimiy tarkibli juftliklar); c) o’zgaruvchan juftliklar (harakatdagi juftliklar); d) statik guruhlar (doimiy tarkibdagi guruhlar); e) o’zgaruvchan guruhlari (harakatdagi guruhlar). Ta'limning bunday tashkil etilishida nutq, atrof-muhitga moslahih, tashabbuskorli kabi qobiliyatlar qisqa vaqt ichida rivojlanadi. Topshiriqlar tizimi, modellar yaratish, modellarni tahlil qilish, dialog, kuzatish, muammo yaratish va hal qilish orqali o'quvchilar tajribasiga tayanish maqsadga muvofiqdir. Siz darajani farqlashni qo'llashingiz mumkin. U yoki bu darajani tanlash o'quvchilarning o'z qiziqishlari va imkoniyatlariga muvofiq minimaks tamoyilini amalga oshirish asosida belgilanadi. Masalalarni yechishda umumiy yondashuvni shakllantirishga katta e'tibor berish zarur. Nazariy asos matematik modellashtirishning quyidagi bosqichlaridan iborat: I bosqich – masalani matematik tilga tarjima qilish (matematik modelni yaratish); II bosqich – model ichidagi yechim; III bosqich - II bosqichda olingan natijalarni masala tiliga o’girish. Bunday yondashuvda matnli masala muayyan jarayonning (hodisa, vaziyat) og'zaki modeli sifatida qaraladi. Bunday masalani yechish uchun uni matematik operatsiyalar tiliga o’girish, ya'ni. matematik modelini yaratish kerak. Agar matnli masala arifmetik usul bilan yechilsa, ifoda (yoki amallarni bosqicma – bosqich ifodalash), agar masala algebraik usul bilan yechilsa, tenglama (yoki tenglamalar sistemasi) qaralayotgan masalaning matematik modeli hisoblanadi. Ikkinchi bosqichda ifodaning qiymati topiladi, yoki amallar bajariladi, yoki tenglama yechiladi. Uchinchi bosqichda olingan natijalar berilgan masalaga tegishli deb talqin qilinadi. Masala: Poyezdning birinchi vagonida ikkinchisiga qaraganda 3 barobar ko'p yo'lovchi bor edi. Birinchi vagonni 5 kishi tark etgan, ikkinchisiga esa 9 kishi kirgandan so’ng ikkala vagonda ham yo‘lovchilar soni teng bo‘ldi. Har bir vagonda dastlab nechta yo'lovchi bo'lgan? 1 - Bosqich. Ikkinchi vagondagi yo'lovchilarning dastlabki sonini x orqali belgilab olamiz. Shunda birinchi vagonda 3 x nafar yo‘lovchi bo‘lgan. Birinchi vagonni 5 kishi tark etib, ikkinchisiga 9 kishi kirgandan so'ng, ikkala vagonda ham yo'lovchilar soni teng edi . 3x - 5 = x + 9 tenglamaga ega bo’lamiz. Bu masalaning matematik modeli. II bosqich. 3x - 5 = x + 9 tenglamasini yechib, x = 7 ni ola