EKOLOGIK JINOYATLAR UCHUN JAVOBGARLIK: JINOYAT HUQUQI VA EKOLOGIYA CHORRAHASIDA

Аннотация

Ushbu maqolada ekologik jinoyatlar uchun javobgarlik masalasi jinoyat huquqi nuqtayi nazaridan yoritilib, atrof-muhitni muhofaza qilish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashdagi huquqiy mexanizmlar tahlil qilinadi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida ekologik jinoyatlar uchun belgilangan normalar, ularning qo‘llanish amaliyoti, hamda mavjud bo‘shliqlar o‘rganiladi. Maqolada jinoyat huquqi va ekologik siyosat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik asoslab berilib, ekologik jinoyatlarni samarali jazolash va oldini olish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi. Kalit so‘zlar: Ekologik jinoyat, jinoyat huquqi, ekologik xavfsizlik, atrof-muhit, javobgarlik, huquqiy mexanizmlar, Jinoyat kodeksi. Atrof-muhitga yetkazilayotgan zararlar bugungi kunda nafaqat ekologik, balki huquqiy va ijtimoiy muammoga aylangan. Biologik xilma-xillikning kamayishi, havoning ifloslanishi, suv zaharli moddalarga to‘lishi kabi holatlar nafaqat tabiatga, balki jamiyat salomatligiga bevosita tahdid soladi. Bu kabi zararli harakatlarni sodir etgan shaxslarga nisbatan jinoiy javobgarlik belgilanishi kerak. Shunday bo‘lsa-da, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida ekologik jinoyatlar uchun alohida bob mavjud bo‘lsa-da, ularning real qo‘llanilish darajasi past, sud amaliyoti kam, jazolashdan ko‘ra ogohlantirishga asoslangan yondashuv ustun. Mazkur maqolada aynan jinoyat huquqi va ekologik muhofaza chorrahasida yuzaga keladigan muammolar, huquqiy ziddiyatlar va takomillashtirish yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi: Normativ-huquqiy tahlil – Jinoyat kodeksining 23-bobi (Ekologiyaga qarshi jinoyatlar) va boshqa tegishli qonunlar o‘rganildi. Qiyosiy huquqshunoslik – boshqa davlatlar (Rossiya, Germaniya, Fransiya) tajribasi solishtirildi. Sud amaliyotini tahlil qilish – ekologik jinoyatlar bo‘yicha mavjud sud qarorlari va statistik ma’lumotlar ko‘rib chiqildi. Analitik yondashuv – jinoyat tarkibi, subyektiv va obyektiv tomonlar nuqtayi nazaridan baholandi. www.pedagoglar.org 45-to’plam_1-qism_Iyul-2025 78 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Jinoyat kodeksidagi ekologik jinoyatlar tasnifi O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 23-bobi 16 ta modda orqali quyidagi harakatlar uchun javobgarlikni nazarda tutadi: Atmosfera havosini ifloslantirish (Modda 196) Yer resurslariga zarar yetkazish (Modda 198) Hayvonot yoki o‘simlik dunyosini yo‘q qilish (Moddalar 202–203) Qonunga xilof ov qilish, baliq ovlash, daraxt kesish Radiatsion xavfli moddalar bilan muomala qoidalarini buzish Amaliy muammolar Sudlarda ekologik jinoyatlar bo‘yicha ko‘rilayotgan ishlar soni juda kam. Ko‘plab jinoyatlar ma’muriy huquqbuzarlik sifatida baholanmoqda, ya’ni jinoiy javobgarlik emas, faqat jarima qo‘llaniladi. Jinoiy javobgarlikning profilaktik ta’siri zaif, chunki qonunda belgilangan jazolar real tahdid darajasiga mos emas (kam miqdordagi jarimalar yoki shartli jazolar). Jinoyat tarkibi noaniq: ekologik zarar miqdori, oqibati va subyektiv niyatni isbotlash amaliyotda murakkab. Jinoyat huquqida ekologik xavfsizlikni ifodalash zarurati. Jinoyat huquqi har doim jamiyat uchun eng xavfli ijtimoiy hodisalarni jazolashga qaratilgan bo‘lsa, ekologik jinoyatlar hozirda global tahdidga aylangan. Shunga qaramasdan, ekologik jinoyatlar ko‘pincha iqtisodiy manfaatlar bilan bog‘lanib, “yumshoq munosabat” bilan qaralmoqda. Xalqaro tajriba. Germaniya va Fransiyada ekologik jinoyatlar alohida maxsus qonunlar bilan tartibga solinadi. Rossiya va Qozog‘istonda esa atrof-muhitga zarar yetkazish jinoyatlarida og‘ir jazolar, hatto korxonalarni sud orqali yopish choralari nazarda tutilgan. Evropa Ittifoqi esa 2008-yilda ekologik jinoyatlar to‘g‘risida maxsus direktiva (2008/99/EC) qabul qilib, davlatlardan ekologik huquqbuzarliklarni jinoyat sifatida baholashni talab qildi. Javobgarlikni kuchaytirish va huquqni qo‘llash. O‘zbekistonda ekologik jinoyatlarda korxonalarning mansabdor shaxslariga qarshi real jinoyat ishlarining ochilishi kam. Ko‘pincha ekologik shikoyatlar ma’muriy choralar bilan cheklanadi, bu esa ekologik jinoyatlarning oldini olishda yetarli emas. Shuningdek, ijtimoiy xavflilik mezonlari, “salbiy ekologik oqibatlar” kabi tushunchalar Jinoyat kodeksida aniq belgilanmagan. Bu holat jinoyatni isbotlash va sudda yuridik asoslarni ko‘rsatishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Ekologik jinoyatlar jinoiy huquq doirasida yetarlicha e’tibor qaratilmagan soha bo‘lib qolmoqda. Jinoyat kodeksida bu borada normalar mavjud bo‘lsa-da, ularning amalda qo‘llanilishi sust. Atrof-muhitga zarar yetkazganlik uchun jazo muqarrarligi prinsipi to‘liq ishlamaydi. www.pedagoglar.org 45-to’plam_1-qism_Iyul-2025 79 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Takliflar 1. Jinoyat kodeksining 23-bobini qayta ko‘rib chiqib, zamonaviy ekologik xatarlar asosida to‘ldirish. 2. “Ekologik jinoyatlar to‘g‘risida” maxsus qonun qabul qilish. 3. Ekologik zarar yetkazgan yuridi