ESKI O‘ZBEK TILI LEKSIKASIDA OMONIMLARNING LINGVOPOETIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

В статье рассматриваются лингвопоэтические особенности омонимов в лексике Староузбекского языка. Примеры из произведений Алишера Навои и Атойи показывают роль омонимов в художественном тексте. Ключевые слова и выражения: омоним, лексическая омонимия, староузбекский язык, лингвопоэтика, Атойи, стилистика, художественное изображение, художественная речь, лексико-семантическая особенность. 35 Jоurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9 Vоlume 1, Issue 5, Series А 2025 Omonimlar – bu bir xil talaffuzga yoki yozuvga ega bo'lgan, lekin turli ma'nolarga ega bo'lgan so'zlardir. Ular ko'pincha kontekstga bog‘liq holda tushuniladi va turli vaziyatlarda turlicha ma'nolarni anglatishi mumkin. Omonimlarning ma'nolari kontekstga qarab o'zgarishi natijasida, ularni to'g'ri anglashda qo‘llanish holati alohida ahamiyat kasb etadi. Til boyligi va ifoda imkoniyatlarini kengaytiruvchi omonimlardan foydalanish adabiyotda va kundalik muloqotda qiziqarli uslubiy xususiyatlarni yaratadi. Bugungi kunda omonimiyа hodisаsi tilshunoslikda keng o‘rganilgan mavzu bo‘lib, lug‘aviy va grammatik birliklarda mavjudligi aniqlangan. Tadqiqoqchilar, xususan, o'zbek tilshunosligida Sh.Rahmatullayev, M.Ravshanov, B.Suyunov, M.Jo'raboyeva, U.Tursunovva N.Rajabov, M.Mirtojiyev, K.Usmonovlar tomonidan o‘zbek tilidagi omonimiya hodisasining turli jihatlari chuqur o‘rganilgan.1 O‘rganilgan tadqiqotlarda omonimiya hodisasi qo‘shimcha, so‘z, ibora, tasviriy ifoda, so‘z birikmasi, gap hattoki ishora (tinish belgi) darajasida mavjudligi aniqlandi. Bular affiks omonimiyasi, leksik omonimlik, frazaviy omonimlik, parafazaviy omonimlik, so‘z birikma omonimligi, gap omonimligi va ishoraviy omonimlik kabi turlarga ajratiladi.2 Omonimiya hodisasini o'rgangan olim Y.Mаslov shundаy yozаdi: “Til nаzаriyаsidа omonimiyа vа omonimning leksikogrаfik ish аmаliyotigа nisbаtаn аnchа kengroq tushunilishidаn kelib chiqish sаmаrаliroq ko'rinаdi. Biz omonimiyа degаndа ikkitа turli belgilovchining bir xil tаlаffuzini tushunаmiz. Bu bir tomondаn so'zlаr, morfemа yoki morfemаli birliklаr hаmdа so'z birikmаlаri 1 Lafasova M. Omonimiyaga doir tadqiqotlar. Tilshunoslikning dolzarb masalalari respublika ilmiy-nazariy anjumani materiallari: 2022. 2 Rajabov F. Omonimiya. – Toshkent: Yangi kitob nashriyoti: 2019. 36 Jоurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9 Vоlume 1, Issue 5, Series А 2025 dаrаjаsidаgi tushunchаgа tааlluqli. Ko'rsаtilgаn tаrzdа belgilаngаn tushunchаning ichidа turli bo'limlаrni аjrаtish mumkin”.3 Yuqorida Y.Maslovning fikricha omonimlar bu – ikkita turli belgilovchi, ya'ni ma'no anglatuvchining bir xil talaffuz qilinishi sifatida baholagan.Vaholanki omonimlar ikki xil ma'noga ega bir xil talaffuz etiluvchi so'zlardir. Aynan omonimlarning qo'llanishi nutqning o'ziga xosligi belgilaydi.4 G.Ismаilov esa omonimlаrgа bаg'ishlаngаn mаqolаsidа: “Mа'lumki, omonimiyа tuzilishi bir xillikkа аsoslаngаn, аmmo mа'no jihаtdаn bir-birigа bog'liq bo'lmаgаn leksik hodisа hisoblаnаdi. Turli xil tillаrdа, qolаversа, o'zbek tilidа omonimiyа leksemаlаr o'rtаsidа o'zаro tа'sirning pаydo bo'lishidа muhim rol o'ynаydi”5– deb yozаdi. O‘zbek tilining shakllanish va taraqqiyot bosqichlarini chuqur o‘rganish, uning tarixiy qatlamlaridagi leksik-semantik hodisalarni tahlil qilish orqali til taraqqiyotining ichki qonuniyatlarini anglash mumkin bo‘ladi. Shu jihatdan, Eski o‘zbek tili (asosan XIV–XVI asrlar) o‘zbek adabiy tilining shakllanish davri sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Bu davrga oid yozma manbalar, xususan Alisher Navoiy, Lutfiy, Atoyi, Sakkokiy, Bobur kabi adiblarning asarlari o‘zbek tili leksikasining boyligi va ifoda imkoniyatlarini namoyon etadi. Eski o‘zbek tilining leksik qatlamida omonimlar alohida o‘rin tutadi. Bu kabi so‘zlar badiiy matnlarda stilistik boylik, so‘z o‘yini va mazmunning ko‘p qirrali ifodalanishini taʼminlaydi. Omonimlar adabiy asarlarda kinoya, mubolag‘a, majoz kabi badiiy vositalar bilan uyg‘unlashgan holda qo‘llanib, muallifning til mahoratini yoritadi. Quyida biz 3 39 Маслов Ю.С. Омонимы в словарях и омонимия в языке (к постановке вопроса) // Вопросы теории и истории языка: Сборник в честь профессора Б. А. Ларина. – Л.: Изд-во Ленинградского ун-та, 1963. 4 Lafasova M. Omonimiyaga doir tadqiqotlar. Tilshunoslikning dolzarb masalalari respublika ilmiy-nazariy anjumani materiallari: 2022 5 Г.М. Oмонимия транс терминов (на материале узбекского языка) Институт языка и литературы Академии наук Республики Узбекистан. 2012. 37 Jоurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9 Vоlume 1, Issue 5, Series А 2025 Atoyining tuyuqlarida qo‘llanilgan omonimlarni leksik-semantik jihatdan tahlil qilamiz: Telbaman shahlo ko’zung olusidin, Uzmadim bog’ingda vasl olusidin. Hajr dashtida yugurmog’lig’ bila, Yetmadim vaslingga yo’l olusidin. Ushbu baytlarda uch marotaba takrorlangan “olus” so‘zi har safar turli ma’noda ishlatilgan bo‘lib, leksik-semant