TIJORAT BANKLARIDA KOMPLAYENS NAZORAT TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI

Аннотация

This scientific thesis covers the essence, functions and areas of improvement of the compliance control system in commercial banks, aimed at increasing its efficiency. The compliance system is considered an important tool for ensuring compliance of banking activities with legal, transparent and ethical criteria. The study analyzed the current state of the compliance system in commercial banks of Uzbekistan, and developed necessary measures and recommendations for improving the system based on the identified problems. In particular, the main focus was on strengthening the legal framework based on international standards, training qualified compliance personnel, introducing digital technologies, and strengthening cooperation between compliance and internal audit. The results of this study are significant in that they serve to ensure stability in the banking sector, prevent violations, and increase customer confidence. Keywords: Compliance, compliance control, bank security, commercial banks, internal control, financial risks, international standards, digital compliance, FATF, Basel norms, corporate governance, banking monitoring, ethical risks, regulatory compliance, compliance policy. Tahlil va natijalar 34 Tijorat banklarida komplayens nazorati tizimi bugungi kunda moliyaviy barqarorlik, ishonchlilik va qonunchilikka rioya etilishi borasida muhim vositalardan biri sifatida qaralmoqda. Dunyo moliyaviy sektorida yuzaga kelayotgan tezkor o‘zgarishlar, jinoyatchilikning murakkablashuvi va transchegaraviy moliyaviy operatsiyalarning ko‘payishi banklardan faol va samarali muvofiqlik (komplayens) tizimini joriy etishni talab qilmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekiston bank sektorida ham komplayens tizimining roli yildan-yilga ortib bormoqda, ammo amaliyotda hanuzgacha yechimini topmagan muammolar mavjud. Birinchidan, mamlakatimizdagi ko‘plab tijorat banklarida komplayens funksiyasi hali to‘laqonli institutsional asosda shakllanmagan. Ayrim banklarda bu funksiyalar faqatgina yuridik yoki audit bo‘limlari zimmasiga yuklatilgan bo‘lib, mustaqil faoliyat yurituvchi komplayens departamentlari mavjud emas. Bu holat esa komplayens nazoratining muvozanatli, obyektiv va mustaqil olib borilishini cheklaydi. Ikkinchidan, mavjud komplayens siyosatlari xalqaro standartlarga – jumladan, FATF tavsiyalari, Basel II/III me’yorlariga, AML/CFT (pullarni yuvishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurash) talablariga to‘liq mos emas. Bu esa banklarimizning xalqaro moliyaviy muassasalar bilan ishlashida to‘siqlar paydo bo‘lishiga olib keladi. Shuningdek, xorijiy investorlar va xalqaro hamkorlar uchun bu muhim xatar belgisi sifatida baholanadi. Uchinchidan, komplayens sohasida yetuk mutaxassislar soni cheklangan. Ko‘pchilik banklarda ushbu yo‘nalish bo‘yicha maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan, xalqaro malaka va sertifikatlarga ega xodimlar yetishmaydi. Bu esa tizimni faqatgina hujjatbozlik darajasida olib borishga olib kelmoqda, real xavflarni aniqlash, baholash va profilaktika qilish imkoniyatlari esa past darajada qolmoqda. To‘rtinchidan, axborot texnologiyalari va raqamli tizimlardan foydalanish darajasi sust. Hozirgi kunda dunyo bank amaliyotida RegTech (Regulatory Technology) va SupTech (Supervisory Technology) vositalari keng qo‘llanilmoqda. Ular real vaqt rejimida komplayens monitoringi olib borish, avtomatik ogohlantirish tizimlari va xatarlarni tezda aniqlash imkonini beradi. O‘zbekistondagi banklarning aksariyatida bunday ilg‘or texnologiyalar hali amaliyotga to‘liq joriy etilmagan. So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank tizimida komplayens nazorat tizimining dolzarbligi ortib bormoqda. Bu holat davlat tomonidan moliyaviy sohani liberallashtirish, raqamlashtirish va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish borasida olib borilayotgan siyosat bilan bevosita bog‘liq. Komplayens tizimi orqali banklar qonunchilikka, xalqaro standartlarga va ichki me’yorlarga mos faoliyat yuritishga intilmoqda. Biroq, mavjud statistik ma’lumotlar ushbu yo‘nalishda hal qilinishi lozim bo‘lgan bir qator muammolar borligini ko‘rsatmoqda. Davlat statistika agentligi va O‘zbekiston Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yil holatiga ko‘ra mamlakatdagi 33 ta tijorat bankining faqat 19 tasida to‘laqonli komplayens bo‘limlari faoliyat yuritmoqda. Qolgan banklarda esa bu funksiyalar boshqa bo‘limlarga biriktirilgan yoki umuman mavjud emas. Bu esa komplayens nazoratining tizimliligi va mustaqilligini pasaytiradi. 2020–2024 yillar davomida banklardagi qonunbuzarlik holatlari soni quyidagicha o‘zgarib borgan:  2020 yilda aniqlangan muvofiqlik buzilishi holatlari soni – 112 ta  2021 yilda – 136 ta  2022 yilda – 155 ta 35  2023 yilda – 178 ta  2024 yilning birinchi yarmida – 92 ta (prognoz bo‘yicha yil yakuniga qadar 180–190 taga yetishi mumkin) Bu raqamlar shuni ko‘rsatmoqdaki, komplayens tizimining mavjudligi muhim bo‘lsa-da, u yetarlicha samarali faoliyat olib borayotgani yo‘q. Ayniqsa, bu qonunbuzarliklar ichida AML/CFT qoidalariga rioya qilmaslik, shubhali tranzaksi