SUDGACHA VA SUD JARAYONIDAGI MEDIATSIYA: QIYOSIY TAHLIL VA AMALIY JIHATLAR

Аннотация

This thesis provides a comparative analysis of the role and significance of the mediation institute in pre-trial and judicial proceedings within the legal system of the Republic of Uzbekistan. Also, based on the current legislation of the Republic of Uzbekistan and scientific literature, the legal basis of mediation, its features, advantages, and some shortcomings in pre- trial and judicial proceedings are highlighted, as well as the practical application, problems, and prospects for the development of mediation are analyzed, the impact of mediation on the judicial system, the effectiveness of alternative dispute resolution, and its role in the development of legal culture in society are studied. Keywords: Mediation, alternative dispute resolution, pre-trial mediation, mediation in court proceedings, Civil Procedure Code, Economic Procedure Code, mediator, mediation agreement, enforcement document, confidentiality, voluntariness, equality of the parties, independence and impartiality of the mediator, notarization, state duty, conflict resolution, digital mediation, online mediation Zamonaviy huquqiy tizimda nizolarni hal etishning an'anaviy sud usullariga muqobil mexanizmlar tobora katta ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasida huquqiy islohotlar doirasida nizolarni muqobil hal etish usullari, xususan, mediatsiya instituti muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mediatsiya jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishda samarali vosita sifatida e’tirof etilib, sudlarda ish hajmini maqbullashtirish va huquqiy nizolarni tezroq hal etish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasining “Mediatsiya to‘g‘risida”gi Qonuni1 (O‘RQ-482, 2018-yil 3-iyul) va O‘zbekiston Respublikasining Prezidentining 2020-yil 17-iyundagi PQ-4754-sonli Qarori2 mediatsiyaning huquqiy asoslarini mustahkamladi va uning sud tizimi bilan integratsiyasini kuchaytirdi. Mediatsiya – bu nizoli tomonlar o‘rtasida betaraf uchinchi shaxs (mediator) yordami bilan ixtiyoriy kelishuvga erishishga qaratilgan jarayon. O‘zbekiston Respublikasining “Mediatsiya to‘g‘risida”gi Qonuniga ko‘ra, mediatsiya fuqarolik huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolarga, shu jumladan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish munosabati bilan yuzaga kelgan nizolarga, yakka mehnat nizolariga hamda oilaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolarga nisbatan qo'llanilishi mumkin. Ushbu qonun mediatsiyaning asosiy prinsiplarini – taraflarning hamkorligi va teng huquqliligi, mediatorning mustaqilligi va xolisligini belgilaydi. Nazariy jihatdan, mediatsiya sud jarayonlariga nisbatan moslashuvchan va tejamkor yondashuv sifatida qaraladi. Soha ekspertlaridan A. Xaqberdiyev va M. Mamasiddiqovlar (Nizolarni muqobil hal etish usullari. Toshkent: TDYU Elektron kutubxonasi, 2025.) o‘z ishlarida mediatsiyani “tomonlarning o‘zaro manfaatlariga asoslangan konstruktiv 1 O‘zbekiston Respublikasining “Mediatsiya to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘RQ-482-son, 3-iyul, 2018. https://lex.uz/docs/- 3805227 2 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Nizolarni muqobil hal etishning mexanizmlarini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, PQ-4754-son, 17-iyun, 2020. https://lex.uz/uz/docs/-4859436 95 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si muzokaralar jarayoni” sifatida ta’riflaydi3. Mediatsiyaning asosiy xususiyati shundaki, u sud jarayonidagi qarama-qarshi yondashuvdan farqli o‘laraq, tomonlarni hamkorlikka undaydi va nizoni hal qilishda o‘zaro kelishuvga erishishga yordam beradi. Mediatsiya instituti nizolarni sudgacha bosqichda ham, sud jarayoni davomida ham qo'llashga imkon beradi, bu esa fuqarolarning huquqlarini himoya qilishning samarali vositasi sifatida namoyon bo'lmoqda. Sudgacha mediatsiya Sudgacha mediatsiya nizoni sud organlariga topshirishdan oldin taraflarning o'zaro kelishuvi asosida qo'llaniladigan tartibdir. Mediatsiya taraflarning xohish-istagi asosida qo'llaniladi va suddan tashqari tartibda amalga oshiriladi. Bu bosqichda mediator taraflar o'rtasida yuzaga kelgan nizolarni hal qilishda vositachi rolini o'ynaydi. Sudgacha mediatsiya nizolarni hal qilishning muqobil usuli sifatida huquqiy amaliyotda keng qo'llanilib, sud tartibiga nisbatan bir qator muhim afzalliklarni taqdim etadi. Quyida Qonun nuqtai nazardan mediatsiyaning bir qator afzalliklari keltirilib o’tiladi: Vaqt tejash. Mediatsiya sud jarayonlariga nisbatan sezilarli darajada qisqa muddatda nizolarni hal qilish imkonini beradi. Sud jarayonlari qonuniy me'yorlar, rasmiy sud majlislari, ba’zan apellatsiya va kassatsiya jarayonlari tufayli uzoq vaqt talab qiladi, ba’zan bir necha oy yoki yillarga cho'zilishi mumkin. Mediatsiya esa moslashuvchan va rasmiyatchilikdan xoli jarayon bo'lib, odatda bir necha sessiya yoki hatto bir necha soat ichida yakunlanishi mumkin. Bu xususiyat, ayniqsa, tez yechim talab qiladigan tijoriy, oilaviy yoki shaxsiy nizolarni hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Moliyaviy xarajatlarni kamaytiris