TURKIYADA ALISHER NAVOIY NOMI VA MEROSINING BADIIY-MADANIY QADRLANISHI

Аннотация

Ushbu maqolada Alisher Navoiy merosining Turkiyada badiiy va madaniy jihatdan qanday qadrlanishi, uning zamonaviy turk adabiyotidagi ta’siri hamda ilmiy hamkorliklar orqali davom etayotgan izlanishlar tahlil qilinadi. Tadqiqotda tarixiy manbalar va zamonaviy adabiyotshunoslik qarashlari asosida tahliliy yondashuv qo‘llaniladi. Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, Turkiya, adabiy meros, turkiy madaniyat, tarjima, adabiyotshunoslik. Alisher Navoiy – turkiy xalqlar madaniy merosining eng yorqin siymolaridan biri, o‘zining yuksak badiiy salohiyati, chuqur falsafiy tafakkuri va keng ilmiy dunyoqarashi bilan nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham Sharq adabiyoti va madaniyatiga beqiyos hissa qo‘shgan mutafakkirdir. U o‘z asarlari orqali o‘zbek tilining adabiy til sifatida shakllanishi va yuksalishida, shuningdek, umuman turkiy tillar adabiy jarayonining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Xususan, uning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asari turkiy tilning ilmiy-nazariy asoslarini himoya qilgan holda, uni forsiy tildan kam emasligini ilmiy jihatdan asoslab bergan. Alisher Navoiy asarlarining adabiy, ma’naviy va estetik qiymati o‘z davrida ham, keyingi asrlarda ham turkiy xalqlar orasida chuqur e’tirof etilgan. Xususan, Turkiyada Navoiy merosiga nisbatan alohida e’tibor mavjud bo‘lib, bu e’tibor tarixiy, adabiy va madaniy omillar bilan chambarchas bog‘liq. Usmonli davridayoq Navoiy g‘azallari, “Xamsa” asari va boshqa adabiy merosi ilmiy va ijodiy doiralarda qiziqish uyg‘otgan. Usmonli turklari Navoiy asarlaridan nafaqat estetik zavq olishgan, balki undan o‘z adabiyotlarini boyitishda ilhom manbai sifatida foydalanganlar. Bugungi kunda ham Turkiyada Alisher Navoiy nomi turli ilmiy va madaniy muassasalar, kutubxonalar, tadbirlar orqali yashab kelmoqda. Navoiy asarlari turk tiliga tarjima qilinib, keng jamoatchilik orasida tarqalgan. Bu esa uning merosini zamonaviy turk adabiyoti va madaniyatida o‘rganish, anglash va qadr topishiga xizmat qilmoqda. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, Alisher Navoiy ijodining Turkiyada qanday qabul qilinayotgani, uning badiiy- madaniy qadriyat sifatidagi o‘rni, zamonaviy adabiyotga ko‘rsatayotgan ta’siri va ilmiy hamkorliklar orqali qanday targ‘ib etilayotgani alohida ilmiy e’tiborga loyiq masalalardandir. Mazkur maqola aynan shu masalalarning ilmiy tahliliga bag‘ishlangan bo‘lib, unda quyidagi ilmiy yo‘nalishlar asosida izlanish olib boriladi:  Turkiyada Alisher Navoiy asarlarining tarixi va tarqalish manbalari;  Navoiy nomining turk madaniy muhitida qadrlanish darajasi;  Zamonaviy turk adabiyotida Navoiy ijodining aks-sadosi va badiiy rezonanslari;  Ilmiy hamkorliklar, anjumanlar va tarjimalar orqali amalga oshayotgan madaniy integratsiya jarayonlari. Tadqiqotning maqsadi — Alisher Navoiy merosining Turkiyada qanday tarixiy, badiiy va madaniy kontekstda o‘rganilayotganini ochib berish, uni bugungi turkiy adabiy-madaniy makonda tutgan o‘rni va ahamiyatini ilmiy asosda yoritishdan iborat. 107 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Tadqiqot obyekti — Alisher Navoiy ijodi va uning Turkiyada qabul qilinishi jarayoni. Tadqiqot predmeti — Navoiy merosining Turkiya madaniy muhitidagi aks-sadosi, tarjimalari, ilmiy izlanishlar va adabiy rezonansi. Metodologik asos — tahliliy, tarixiy-komparativ (taqqoslama), deskriptiv va germenevtik metodlar asosida amalga oshiriladi. Shunday qilib, maqolada Navoiy ijodining turkiy madaniyatda, xususan, Turkiyada tutgan o‘rni yanada chuqurroq o‘rganilib, bugungi global madaniy muhitda uning merosini saqlash va targ‘ib qilish yo‘llari ilmiy asosda yoritiladi. 1. Alisher Navoiy ijodining Turkiyadagi tarixiy o‘rni. Alisher Navoiy ijodining Turkiyada qadrlanishi uzoq tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, bu holat Usmonli davlati davridayoq boshlangani bilan ajralib turadi. XV–XVI asrlarda Navoiy asarlari Sharq adabiyoti va tasavvuf tafakkurining markaziy namunalari sifatida e’tirof etila boshlagan. Ayniqsa, Navoiy “Xamsa”sining yaratilishi, Nizomiy va Dehlaviy an’analarini davom ettirgan holda turkiy tilda yozilgan mukammal poetik majmua sifatida turk ziyolilari va adabiy doiralar tomonidan yuqori baholangan. Xususan, Usmonli adabiy muhitida faoliyat yuritgan shoir va yozuvchilar Navoiy ijodidan ilhom olib, o‘z she’riyati va nasriy asarlarida uning g‘oyaviy-badiiy yondashuvlarini takrorlaganlar. Bu holat o‘z navbatida, Navoiy ijodining umumturkiy adabiy birlikda tutgan o‘rnini tasdiqlaydi. Navoiy g‘azallarining ko‘plab qo‘lyozmalari Turkiya kutubxonalarida saqlanib qolgan bo‘lib, ular Usmonli kitobat san’atining nodir namunalaridan hisoblanadi (Xojimatova, 2024). Shuningdek, tarixiy yozma manbalar va tazkiralarda Navoiyga bo‘lgan e’tibor ko‘plab adabiy portretlar, ilmiy mulohazalar va tarjimai hollar orqali mustahkamlangan. Bu jarayon, asosan, Navoiy ijodining didaktik va axloqiy mohiyatga ega bo‘lishi, uning adabiyot orqali jamiyatni isloh qilishga qaratilgan dasturiy qarashlari bilan bog‘liqdir (Xolmirzayeva, 2025). Shu tariqa, Alis