EHTIYOTZSIZLIK ORQASIDA SODIR ETILADIGAN JINOYATLAR: HUQUQIY VA IJTIMOIY TAHLIL

Аннотация

Ushbu maqolada ehtiyotsizlik orqasida sodir etiladigan jinoyatlarning huquqiy asoslari, ularning turlari, sabablari va ijtimoiy oqibatlari tahlil qilinadi. Ehtiyotsizlik jinoyatlarning subyektiv tomoni sifatida jinoyatchilikni baholashda qanday rol o‘ynashi, shuningdek, jinoyatchining aybini aniqlashdagi ahamiyati yoritiladi. Kalit so‘zlar: ehtiyotsizlik, jinoyat, ayb, beparvolik, huquq, javobgarlik, o’z-o’ziga ishonish. Jinoyatning subyektiv tomoni jinoyat huquqining muhim elementlaridan biri hisoblanadi. U jinoyatchining aybini, ya’ni harakatning maqsadi, sababi va psixologik jihatlarini ifodalaydi. Ehtiyotsizlik esa aybning bir ko‘rinishi bo‘lib, jinoyatchining jinoyat sodir bo‘lishini istamagan holda, lekin o‘zining ehtiyotsizligi, beparvoligi yoki loqaydligi tufayli zararli oqibatlarga olib keladigan harakatlar yoki harakatsizliklardir. Bugungi kunda jinoyatlarning muayyan qismi ehtiyotsizlik oqibatida sodir bo‘lmoqda. Jumladan, transport vositalarini boshqarishda yo‘l qo‘yilayotgan xatolar, texnik xavfsizlik qoidalarining buzilishi, tibbiy ehtiyotsizlik, yong‘in xavfsizligiga amal qilmaslik kabi holatlar katta ijtimoiy xavf tug‘dirmoqda. Jinoyat huquqida ehtiyotsizlik qasd bilan bir qatorda aybning asosiy shakli hisoblanadi. Ehtiyotsizlik qasdga nisbatan kamroq xavfli ayb shakli sifatida qaraladi. Biroq, ehtiyotsizlik xavfini va ehtiyotkorona jinoyatchilikka qarshi kurashishning ahamiyatini yetarlicha baholamaslik kerak emas. Tadqiqotlar ehtiyotsizlik jinoyatining sezilarli ulushini va uning jamiyatga yetkazadigan katta zararini ko‘rsatdi. Ushbu toifadagi jinoyatlarga katta e’tibor qaratilishi ilmiy-texnik inqilobning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu muammoga yangicha yondashuvni talab qilmoqda. O’zbekiston Respublikasining amaldagi Jinoyat kodeksi birinchi marta ehtiyotsizlikning turlarga bo‘linishini qonuniy ravishda mustahkamladi, uzoq vaqtdan beri jinoyat huquqi nazariyasi va amaliyotida qo‘llanilib kelinmoqda. Jinoyat kodeksining tegishli moddalari asosida, ehtiyotsizlik ikki shaklda namoyon bo‘ladi:  O’z-o’ziga ishonish: Jinoyatchi harakatining zararli oqibatlarini oldindan ko‘ra oladi, lekin bu oqibatlar sodir bo‘lmaydi deb hisoblaydi.  Beparvolik: Jinoyatchi oqibatlarni oldindan ko‘rmaydi, lekin zarur darajada e’tibor qilganida ularni oldindan ko‘ra olgan bo‘lar edi. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga ko‘ra, "agar shaxs o‘z harakatlarining (harakatsizligining) ijtimoiy xavfli oqibatlari yuzaga kelishi mumkinligini oldindan ko‘ra bilgan bo‘lsa, biroq yetarli asoslarsiz bu oqibatlarning oldini olishni o‘ziga ishonib hisoblagan bo‘lsa, jinoyat o‘z-o‘ziga ishonish oqibatida sodir etilgan deb topiladi." 1. o‘z qilmishining ijtimoiy xavfli oqibatlari yuzaga kelishi mumkinligini oldindan ko‘ra bilish; 2. yetarli asoslarsiz bu oqibatlarning oldini olishga o‘ziga bino qo‘yish. 44 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Qonun chiqaruvchi beparvolikning intellektual elementini tavsiflar ekan, faqat ijtimoiy xavfli oqibatlarni oldindan ko‘rish imkoniyatini ko‘rsatadi, ammo harakat yoki harakatsizlikka nisbatan ruhiy munosabatni e’tibordan chetda qoldiradi. Ba’zi olimlarning fikricha, bu shu bilan izohlanadiki, oqibatlardan kelib chiqadigan xatti-harakatlarning o‘zi odatda jinoiy- huquqiy ahamiyatga ega emas. Shu bilan birga, beparvolik, qoida tariqasida, zararning oldini olish uchun belgilangan muayyan ehtiyotkorlik qoidalarini ongli ravishda buzish bilan bog‘liq bo‘lib, ongli xatti-harakatlar bu turdagi ehtiyotsizlikni beparvolikka nisbatan xavfliroq qiladi.Agar aybdor bilvosita fikrda ijtimoiy xavfli oqibatlar yuzaga kelishining real imkoniyatini oldindan ko‘ra bilmasa, beparvolikdada bu imkoniyat mavhum sifatida oldindan ko‘riladi: subyekt bunday harakatlar umuman ijtimoiy xavfli oqibatlarga olib kelishi mumkinligini oldindan biladi, ammo bu aniq holatda ular yuzaga kelmaydi deb hisoblaydi1. Ehtiyotsizlik orqasida sodir etiladigan jinoyatlar zamonaviy jinoyatchilikning murakkab va nozik sohalaridan biri bo‘lib, u jinoyat huquqi nazariyasi va sud-amaliyotida alohida e’tibor talab qiladigan muammo hisoblanadi. Ushbu maqolada olib borilgan ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ehtiyotsizlik shaxsning ongli yoki noongli ravishda ijtimoiy xavfli oqibatlarga bevosita sababchi bo‘lishi natijasida yuzaga chiqadi. Ehtiyotsizlik jinoyatning subyektiv tomoni sifatida ikki shaklda – o’z-o’ziga ishonish va beparvolik ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Har ikkala holatda ham shaxsning oqibatga bo‘lgan psixologik munosabati muhim huquqiy mezon sifatida e’tiborga olinadi. O’z-o’ziga ishonishda jinoyatchi xavfni oldindan ko‘rsa-da, oqibat sodir bo‘lmaydi deb noto‘g‘ri ishonadi. Beparvolikda esa u umuman oqibatlarni oldindan ko‘rmaydi, garchi zarur e’tibor bilan ko‘rish imkoniyati bo‘lsa-da. Aynan shuning uchun bu shakllar nafaqat aybning huquqiy jihatdan farqlanishi, balki shaxsning jinoiy javobgarligini belgilashda ham muhim rol o‘ynaydi. Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, ehtiyotsizli