FOROBIYNING MUSIQASHUNOSLIK ILMLARIGA QO’SHGAN HISSASI

Аннотация

Maqola Abu Nasr Muhammad al-Forobiyning (872–950 yy.) «Kitob al-Musiqo al-Kabir» («Katta musiqiy kitob») nomli asari asosida o’rta asrlar musiqiy fanining rivojiga qo’shgan hissasini tahlil qilishga bag’ishlangan. Unda Samoniylar davri va shunday ataluvchi islomiy Renessansning tarixiy-madaniy konteksti, Forobiyning ilmiy qarashlarining manbalari (antik va sharq manbalari), shuningdek «Katta musiqiy kitob» asarining tuzilishi va mazmuni (tovush nazariyasi, intervallar, ladlar (maqomlar), ritm (iqoʻ), asboblar tavsifi) yoritiladi. Forobiyning metodologik yondashuviga – musiqiy hodisalarni tavsiflashda matematika, mantiq va falsafadan foydalanishga – alohida e’tibor qaratilgan. Kalit so’zlar: Al-Forobiy; «Katta musiqiy kitob» (Kitab al-Musiqa al-Kabir); o’rta asr musiqiy fanlari; Samoniylar; islomiy Renessans; maqom; iqoʻ; musiqiy asboblar; musiqa falsafasi. Abu Nasr Muhammad al-Forobiy (taxminan 872–950) – islom o’rta asr ilmiy davrining yirik allomasi bo’lib, u "Ikkinchi ustoz" (Aristoteldan so’ng) deb tanilgan. U musiqa sohasida etuk mutaxassis, musiqashunos va «Kitob al-Musiqo al-Kabir» («Katta musiqa kitobi») nomli mashhur asar muallifi hisoblanadi. Ushbu traktatda Forobiy musiqiy tovush, intervallar, ladlar (maqomlar), ritmlar va musiqiy asboblar haqidagi qarashlarni tizimlashtirgan, qadimgi yunon an’analarini rivojlantirgan va musiqaga matematik-falsafiy yondashuvni joriy etgan. Forobiyning mazkur asari Hindistondan to Magribgacha bo’lgan musiqa an’analarining sintezini ifodalaydi. "Katta musiqa kitobi" islom olamida va keyinchalik Evropada musiqiy nazariyaga katta ta’sir ko’rsatgan. Forobiy X asrda, Samoniylar (819–999) hukmronlik qilgan davrda, Xorazm va Movarounnahr hududida yashab ijod qilgan. Samoniylar Xuroson va Movarounnahrda turkiy-forsiy davlat tuzib, o’rta asrdagi «Iron o’rtalig’i» (Iranian Intermezzo) davrida faoliyat yuritganlar. Buxoro va Samarqandda ilmiy-ma’rifiy muhit shakllangan bo’lib, Samoniylar san’at, fan va adabiyotni qo’llab-quvvatlaganlar. Bu madaniy muhit «arab-musulmon Renessansi» davriga to’g’ri keladi. Bu davrda yunon mutafakkirlarining (Aristotel, Platon, Ptolemey va boshqalar) asarlari arabchaga tarjima qilingan va turli madaniy an’analar (yunon, fors, hind, siriyo va boshqalar) birlashgan. Musiqa jamiyatda muhim ahamiyat kasb etgan – saroylarda, ibodatda va tibbiyotda qo’llanilgan, hatto ruh uchun «shifo» deb qaralgan. ~ 17 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 9(67) Forobiy antika va sharq mutafakkirlari asarlariga tayanadi. U Aristotel, Platon, Pifagor, Ptolemey va boshqalarning g’oyalarini chuqur o’rgangan. Islom olamida u Abu Ya’qub al-Kindiyning (IX asr) g’oyalarini ilg’or deb hisoblagan va tez-tez unga murojaat qilgan. Pifagor an’anasi ta’sirida Forobiy tovushning matematik asosiga katta e’tibor qaratadi. U tovushlar o’rtasidagi mutanosiblikni sonli nisbatlarda ifodalaydi va bundan nazariy xulosalar chiqaradi. Forobiy Sharq musiqiy an’analarini ham inobatga olgan. U So’g’d, Xuroson, Sosoniylar va Kushonlar davlati xalqlarining musiqiy madaniyatini o’rgangan. Shu an’analar ta’sirida Forobiy maqomlar, ritmlar va meloslarni o’z nazariyasiga kiritgan. Demak, uning nazariy asoslari antika (yunon) ilmi bilan bir qatorda, sharq (fors, hind va turkiy) musiqiy an’analariga ham tayanadi. Forobiyning o’zi ta’kidlashicha, «Katta musiqa kitobi» ikki asosiy qismdan iborat: Birinchi qism – nazariy va amaliy qismdan iborat bo’lib, musiqaning mavzusi, tovushning paydo bo’lishi, tarqalishi va matematik xususiyatlari haqida bayon qiladi. U tovushlarning chastotalarini sonli nisbatlar orqali izohlaydi. Maqomlar, ularning intervallari va ta’siri haqida ham ma’lumot beradi. Ikkinchi qism – bu qism ilgarigi mutafakkirlar fikriga sharh sifatida rejalashtirilgan, ammo to’liq saqlanib qolmagan. Traktatda intervallar va maqomlar to’liq tasvirlangan. Forobiy har bir maqomning emotsional ta’sirini izohlaydi. U pifagoriycha "sodda sonli nisbatlar" asosida oktavani bo’lish usulini ko’rsatadi. Amaliy qismi – musiqiy nazariyaning amaliyotda qo’llanishiga bag’ishlangan. Forobiy o’z davridagi musiqiy asboblarni – ud (lyutnya), rebab, nay, zarb asboblari va boshqalarni tasvirlaydi. U ularning tuzilishi, sozlash uslubi va intervallarning hisoblash usullarini bayon qiladi. Shuningdek, musiqiy ijro uslublari, improvizatsiyalar, ritm tuzilmalari (qiyā‘) haqida ham ma’lumot beradi. Kitobda «melos»lar, ya’ni har bir mintaqada qo’llanadigan musiqiy tarzlar ham yoritilgan. Shu tarzda, «Katta musiqa kitobi» musiqa fanining barcha sohalarini qamrab oladi: akustika, nazariy fanlar, asbobshunoslik va ijro amaliyoti. Uning uslubi aristoteliycha mantiqqa asoslangan va zamonaviy terminologiyada aytganda, ilmiy musiqashunoslikning mukammal namunasi hisoblanadi. Forobiy musiqani abstrakt matematika asosida tushuntirishga harakat qilgan. U musiqiy tovushlarni raqamlar orqali ifodalaydi: intervallar – butun sonlar nisbati, ritmlar – uzun-qisqa bo’lgan vaqt nisbatlari sifatida