O сравнительном анализе соматизмов в немецком языке и узбекском языках

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье рассматриваются взгляды ряда анатомия, лингвистов на соматическую сферу, соматический концепт, соматизм, лексико-когнитивную память владельцев языка, а также когнитивная модель, анализ соматических лексем в понятиях физического язык, личность. человека. 1 Lecturer, University of Economics and Pedagogy. Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701 Inson tanasi a’zolari, qismlari yoki ularga bog‘liq tushunchalar – somatizmlar asosida shakllangan frazeologizmlar ko‘pincha metaforik ma’noda ishlatiladi. Somatizmlar har qanday tilning obrazli va ifodali qatlamini boyitadi, chunki ular inson tajribasi, his-tuyg‘ulari va dunyoqarashini aks ettiradi. Lingvistik tahlil nuqtai nazaridan somatizmlarni bir nechta jihatdan o‘rganish mumkin: Semantik tahlilga e’tibor bersak, somatizmlar ko‘pincha o‘zining asl ma’nosidan uzoqlashib, metaforik yoki metonimik ma’noga ega bo‘ladi. Masalan:  O‘zbek tilida: “Qo‘lini ko‘tarmoq” (haqiqiy ma’noda qo‘lni ko‘tarish emas, balki biror ishga kirishmoq yoki harakat qilmoq).  Ingliz tilida: "To have a big mouth" (katta og‘izga ega bo‘lmoq – ko‘p gapiradigan, sir saqlay olmaydigan odam). Z.A. Bogusning dissertatsiya tadqiqotlari har birida alohida somatik maydon yaratadigan rus va ingliz tillarining somatik lug‘atini tahlil qilishning semantik sо‘z yasash va lingvokulturalogik jihatlariga tо‘xtaladi. Somatizmlar, boshqa narsalar qatorida, omonimlarning shakllanish manbai sifatida qaraladi, shuningdek, muallif til egalari(о‘rganilayotgan til) ning “kognitiv xotirasi”ning somatik komponentli turg‘un iboralarning semantikasi va tuzilishida aks etishi bilan qiziqadi [1]. Semantik tahlilda somatizmning asl (denotativ) va ko‘chma (konnotativ) ma’nolari o‘rtasidagi bog‘lanish, shuningdek, uning madaniy kontekstdagi o‘rni o‘rganiladi. Strukturaviy tahlilni kuzatsak, somatizmlar tuzilishi jihatidan turli shakllarda bo‘ladi:  Oddiy so‘z birikmalari: “Bosh og‘rig‘i” (muammo yoki tashvish).  Frazeologik birikmalar: “Yurak ezilmoq” (qayg‘u yoki alam his qilmoq).  Maqollar va hikmatli so‘zlar: “Ko‘z ko‘r, quloq eshitadi” (biror narsani bilish yoki sezish). Tadqiqotchining fikriga kо‘ra, “leksik-frazeologik somatik maydonning madaniy- milliy talqini... bizga dunyoning sodda tasvirini shakllantirish mexanizmlarini, shu jumladan, insonning о‘zini-о‘zi, haqiqiy dunyoni bilishdagi ulkan rolini tushunishga imkon beradi’ [2]. Tahlilda somatizmning sintaktik tuzilishi, undagi so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi va grammatik shakllari ko‘rib chiqiladi. Madaniy va antropologik tahlilda esa, somatizmlar ko‘pincha xalqning dunyoqarashi, madaniyati va tarixiy tajribasini aks ettiradi. Masalan:  O‘zbek tilida “yurak” so‘zi ko‘pincha his-tuyg‘u, sevgi yoki jasorat bilan bog‘liq: "Yuragi katta" (saxiy yoki jasur).  Turk tillarida “bosh” so‘zi ko‘pincha yetakchilik yoki aql bilan bog‘lanadi: “Başı çekmek” (yetakchilik qilmoq). Madaniy tahlilda somatizmlarning qaysi tana a’zosi asosida shakllangani va bu a’zoning ma’lum bir madaniyatdagi ramziy ma’nosi o‘rganiladi. Qiyosiy tahlilda turli tillardagi somatizmlarni solishtirish ularning umumiy va o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga yordam beradi. Masalan:  O‘zbek tilida: “Qo‘l tekkizmoq” (biror ishga aralashmoq yoki muvaffaqiyatsiz urinish).  Rus tilida: “Ruki cheshutsya” (biror ishni qilishga ishtiyoq). G.V. Tokarev “muloqot” konseptining lingvakulturalologik tavsifida “til” somatizmini (bu biz tadqiq qilayotgan konseptning asosiy nomi) uni rus tilida ifodalovchi kalit sо‘zlardan biri deb ataydi. Muallifning sо‘zlariga kо‘ra, tilmuloqot konseptining ramzi xarakterini oladi [3]. 316 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701 Qiyosiy tahlil universal va milliy xususiyatlarni aniqlashda muhimdir. Pragmatik tahlilda somatizmlar nutqda qanday ishlatilishi, ularning kommunikativ funktsiyasi va kontekstga ta’siri o‘rganiladi. Masalan, “ko‘z qo‘yish” iborasi ijobiy (biror narsani xohlash) yoki salbiy (hasad qilish) ma’noda ishlatilishi mumkin, bu esa kontekstga bog‘liq. O‘zbek tilida somatizmlarga misollar:  Bosh: “Bosh qotirmoq” (o‘ylamoq, muammo yechmoq).  Yurak: “Yuragi to‘xtamoq” (qo‘rquv yoki hayajondan).  Qo‘l: “Qo‘l kirmoq” (biror ishda tajribaga ega bo‘lmoq).  Ko‘z: “Ko‘z yummoq” (o‘lmoq yoki e’tiborsiz qoldirmoq). Somatizmlar lingvistik tahlilning muhim ob’ekti bo‘lib, ular tilning semantik, sintaktik, madaniy va pragmatik jihatlarini o‘rganish imkonini beradi. O‘zbek tilida somatizmlar xalqning dunyoqarashi va obrazli tafakkurini aks ettiradi, shuning uchun ularni tahlil qilish til va madaniyat o‘rtasidagi aloqani chuqur anglashga yordam beradi. I.G. Podgorbunskaya, ingliz tilining idiomatik vositalari bilan bilimlarni ifodalash masalasi doirasida, (tongue) leksemasini idiomalarning tarki