Вопросы компетентности свидетеля в уголовном процессе

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада жиноят процессида гувоҳнинг жиноят иши, компетентлигига оид масалалар билан боғлиқ масалалар жиноят процесси, таҳлил қилинган. Энг муҳими гувоҳнинг компетентлиги гувоҳ, тушунчаси, руҳий ёки жисмоний нуқсонга эга шахсларни иммунитет, руҳий ва жисмоний нуқсон, гувоҳ сифатида жиноят ишини юритишга жалб қилиш, мажбурият, исбот қилиш фаолиятига оид масалаларга урғу бериб ҳимоя, ўтилган. Ушбу мақолада миллий ва хорижий қонунчилик кафолат, билан бирга, олимларнинг фикрлари ҳам таҳлил қилинган. манфаат, хорижий тажриба, ҳуқуқ ва эркинликлар. 1 PhD, Associate Professor, Independent Researcher, Supreme School Judges with the Supreme Judicial Council of the Republic of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 06 (2025) / ISSN 2181-1415 Вопросы компетентности свидетеля в уголовном процессе АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье анализируются вопросы, связанные с уголовное дело, компетентностью свидетеля в уголовном процессе. Особое уголовный процесс, внимание уделяется понятию компетентности свидетеля, свидетель, привлечению лиц с психическими или физическими иммунитет, психический и недостатками в качестве свидетелей к уголовному физический недостаток, судопроизводству, а также вопросам, связанным с обязанность, доказательственной деятельностью. В статье наряду с защита, национальным и зарубежным законодательством гарантия, проанализированы мнения ученых. интерес, зарубежный опыт, права и свободы. Энди ЖПКнинг 115-моддаси иккинчи қисми 3-бандида кўрсатилган шахсларнинг гувоҳлик иммунитети масаласига келсак, руҳий ёки жисмоний нуқсони сабабли иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатни тўғри идрок этиш ва бу ҳақда кўрсатув бера олиш лаёқатига эга бўлмаган шахсни гувоҳ сифатида жиноят процесси доирасига жалб қилиш жиноят процессидаги исботлаш фаолияти учун салбий хусусиятга эга бўлган муаммони келтириб чиқариши мумкин. Назарда тутилаётган масала, гувоҳнинг компетентлиги тушунчаси билан боғлиқ. Биринчидан, руҳий ёки жисмоний нуқсонга эга шахсларни гувоҳ сифатида жиноят ишини юритишга жалб қилиш, исбот қилиш фаолиятини сусайтиради. Негаки жиноят процесси иштирокчиларида, аввало ҳимоя тарафида бундай гувоҳга бўлган ишончсизлик ортади. Шунингдек, суд ҳам ҳукмда (қарорда, ажримда) ишонга эга бўлмаган гувоҳнинг кўрсатувларига асосланиши маъқул иш эмас. Бу жиноят процессининг ҳақиқатни аниқлаш ва исбот қилиш муносабатларини тартибга солувчи принцип ва нормаларгдоим ҳам мос эмас. Иккинчидан, ушбу масала руҳий ва жисмоний нуқсонларга эга шахсларнинг ҳам умумий – ҳуқуқий, ҳам процессуал – ҳуқуқий лаёқати билан боғлиқ. Ҳуқуқий лаёқатга эга эмаслик, шахснинг ҳуқуқий муносабатларда ўз номидан ва ўз иҳтиёрига асосан иштирок этиш имконини чекласа, шахснинг руҳий ҳамда жисмоний жиҳатдан процессуал ҳаракатларни амалга ошириш имконинг чегараланганлиги унинг процессуал лаёқатини чеклайди. Англо-америкача судлов ишларини юритиш шаклида, шунингдек кўпчилик континентал Европа мамлакатлари жиноят ишларини юритишда гувоҳнинг процессдаги иштирокчига қўйиладиган бирламчи талаб – бу гувоҳнинг компетентлиги, яъни гувоҳнинг иҳтидорлигидир. Бу борада нафақат гувоҳнинг руҳий ёки жисмоний ҳолати, балки эслаб қолиш ва ўзидаги маълумотларни тўғри етказиб бера олиш қобилиятлари ҳам муҳим ўринга эга. Амалда ЖПК 66-моддасидаги гувоҳнинг мажбуриятлари мазмунидан, яъни иш бўйича ўзига маълум ҳамма нарса ҳақида ҳаққоний сўзлаб бериши зарурлиги тушунчасидан келиб чиқадиган бўлсак, гувоҳнинг компетентлиги 292 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 06 (2025) / ISSN 2181-1415 масаласи жиноят ишларини юритиш учун ниҳоятда муҳим эканлигини кўришимиз мумкин. АҚШ жиноят-судлов ишларини юритишни тартибга солувчи қоидаларда гувоҳнинг компитентлиги масаласи икки мазмунга эга. Биринчиси, ишночлилик нуқтаи назаридан гувоҳ сифатида сўроқ қилиш мақсадга мувофиқ бўлмаган шахслар, масалан буларга: • айбланувчи; • айбланувчининг турмуш ўртоғи; • судья (ўзи раислик қилган иш бўйича); • суд маслаҳатчиси (ўзи иштирок этган иш бўйича)[1]. Мазкур шахслар гувоҳ сифатида жиноят ишини юритиш жараёнига жалб қилинишлари мумкин, лекин уларнинг кўрсатувлари ишонга сазовор эмас[2]. Бундай нуқтаи назарнинг шаклланишига юқорида таъкидлаб ўтилган процесс иштирокчиларининг кўрсатув бериш чоғида кўпроқ ўзларининг манфаатларини кўзлашлари сабаб бўлган. Иккинчиси, гувоҳлик имтиёзига эга бўлган жиноят процеси иштирокчилари. Бундай шахслар қаторига: • айбланувчи; • айбланувчининг турмуш ўртоғи • адвокат киритилган[3]. Бундай турдаги гувоҳлик имтиёзининг мазмуни шундаки, у қайд этилган иштирокчиларни кўрсатув бериш мажбуриятидан озод этади. Кўрсатиб ўтилган шахслардан айбланувчи ва унинг турмуш ўртоғи ўзининг ва яқинларининг манфаатларига қарши кўрсатув бериш мажбуриятидан озод этилганлиги қоидаси туфайли гувоҳлик имтиёзига эгалар. Адвокат эса, жиноят процессида ҳимоя тарафнинг муҳим иштирокчиси сифатида ўзи амалга оширадиган муҳим вазифа – айбланувчининг манфаатларини ҳи