Понятие легализации документов и её правовая природа

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье всесторонне анализируется правовая легализация, сущность и теоретические основы института легализации консульские документы, иностранных официальных документов. Рассматриваются консульское историческое происхождение термина «легализация», удостоверение, апостиль, процесс его формирования в международной правовой официальные документы, практике, а также особенности применения в правовых международное право, системах различных государств. Автор обосновывает место Гаагская конвенция, института легализации в международном праве, правовые консульское право, различия между консульской легализацией и системой международное сотрудничество, апостиля, их процессуальные механизмы и международное трансграничный признание. Особое внимание уделено законодательству документооборот. Республики Узбекистан, её присоединению к Гаагской конвенции и эволюции национальных нормативно- правовых актов в данной сфере. Также раскрывается актуальность института легализации при признании юридической силы документов в международном масштабе, его поэтапное развитие и практическое применение. Статья завершается авторским определением понятия легализации на основе научно-теоретического анализа. Xalqaro munosabatlar rivojlanishi bilan tashqi siyosat masalalari, shu jumladan xalqaro huquq normalari va xalqaro muloqot amaliyoti asosida davlatlar o‘rtasida rasmiy munosabatlarni o‘rnatishning asosiy shakli bo‘lgan diplomatik munosabatlarni tashkil etish bilan shug‘ullanuvchi maxsus idorani tashkil etish zarurati yuzaga keldi. Bunga boshqa davlatlar tomonidan muayyan davlat va uning hukumatini de-fakto yoki de-yure tan olish, xorijiy qonunlarga asoslangan subyektiv huquqlarni tan olish va boshqalar kiradi [1]. Ushbu munosabatlar shakllanishi va rivojlanishi jarayonida davlatlararo aloqalarning diplomatik tartiblari shakllandi. Bu aloqalar turli shartnomalar tuzish va tegishli hujjatlashtirilgan ma’lumotlar almashinuvi orqali amalga oshirildi. Shu bilan birga, davlatlar o‘rtasida rasmiy xat-xabarlar, hujjatlar va xizmat maqsadlarida mo‘ljallangan buyumlar yetkazib berilishini ta’minlovchi aloqaning eng muhim va keng tarqalgan turlaridan biri bo‘lgan diplomatik pochta paydo bo‘ldi, unga nisbatan maxsus tartib o‘rnatilgan. Davlatning tegishli idoralaridan chiqqan hujjatlarning haqiqiyligini 609 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2025) / ISSN 2181-1415 aniqlash maqsadida maxsus usullar qo‘llanilgan (ularning ayrimlari hozirgi kunda ham qo‘llaniladi), aynan shu usullar asosida transmilliy huquqiy institut – xorijiy rasmiy hujjatlarni legallashtirish instituti shakllangan. Mazkur institut rivojlanishining bugungi kundagi xususiyatlaridan biri – bu davlatlarning o‘zaro, shuningdek, turli mamlakatlar fuqarolari va tashkilotlari o‘rtasidagi munosabatlarning kengayishi va xilma-xillashuvidir. Natijada, bunday munosabatlarni rasmiylashtiruvchi norasmiy (xususiy) yozma hujjatlar ham paydo bo‘lmoqda. Odatda, rasmiy hujjat u berilgan davlat hududida hech qanday qo‘shimcha tasdiqsiz taqdim etilishi mumkin. Bu holat hujjatning kelib chiqishi uning o‘zida mujassam bo‘lishi prinsipiga asoslanadi (acta probant sese ipsa), ya’ni hujjatning kelib chiqishini alohida tekshirish zarurati mavjud emas. Biroq, agar hujjat xorijiy davlatga taqdim etilsa, uning kelib chiqishini tasdiqlash ehtiyoji tug‘ilishi mumkin. Chunki hujjatni qabul qilayotgan tomon hujjatga imzo qo‘ygan shaxsning shaxsi yoki rasmiy lavozimidan, shuningdek hujjatga muhr qo‘ygan organ nomidan bexabar bo‘lishi mumkin. Shu sababli davlatlar xorijiy hujjatlarning kelib chiqishini ushbu hujjat bilan tanish bo‘lgan rasmiy shaxs tomonidan tasdiqlanishini talab eta boshladilar. Aynan shundan kelib chiqib “legallashtirish” deb nomlanuvchi protsedura ishlab chiqilgan [2]. Legallashtirish bu – hujjatdagi imzo, muhr yoki shtampning haqiqiyligini tasdiqlovchi tartib bo‘lib, ushbu tasdiq bir qator rasmiy mansabdor shaxslar tomonidan “zanjirli” tartibda amalga oshiriladi. Bu zanjir oxir-oqibatda hujjat qabul qilinadigan davlat mansabdor shaxsi tomonidan tan olinadigan yakuniy autentifikatsiyaga olib keladi va hujjatga huquqiy kuch bag‘ishlanadi. Amaliy jihatdan, hujjat taqdim etiladigan davlatning elchixonalari yoki konsulliklari hujjat berilgan davlatda joylashgan (yoki u yerda akkreditatsiyadan o‘tgan) bo‘lib, legallashtirish jarayonini amalga oshirish uchun eng maqbul joy hisoblanadi. Biroq, elchixonalar va konsulliklar odatda har bir rasmiy organ yoki mansabdor shaxsning imzo, muhr yoki shtamp namunalarini saqlamaydi. Shu sababli, hujjatni bergan organ bilan elchixona yoki konsullik o‘rtasida oraliq autentifikatsiyani talab qiluvchi holatlar tez-tez uchraydi. Ko‘pincha bu oraliq autentifikatsiya hujjat berilgan davlatning Tashqi ishlar vazirligi tomonidan amalga oshiriladi. Shu bilan birga, ba’zi hollarda, hujjatning haqiqiyligini tasdiqlash uchun u elchixona yoki konsullikka taqdim etilishidan oldin bir necha bosqichli tasdi