Нормативно-правовые и институциональные основы гендерного равенства в Республике Узбекистан

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада Ўзбекистон Республикасида гендер гендер тенглиги, тенглигининг норматив-ҳуқуқий ва институционал норматив-ҳуқуқий асослари ўрганилган. Гендер тенглиги масалалари кўплаб аспектлари, давлатлар сиёсатининг асосий йўналишларидан бири институционал асослари, таълим, ҳисобланиб, ва Ўзбекистон бундан мустасно эмас. халқаро баҳолаш. Бугунги кунда Ўзбекистонда гендер тенлигини амалга оширишнинг мустаҳкам норматив-ҳуқуқий базаси ва институционал асослари яратилган. 1 Candidate of philological sciences, Associate Professor, Head of department Romano-Germanic Languages, The University of World Economy and Diplomacy. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 3 (2025) / ISSN 2181-1415 Нормативно-правовые и институциональные основы гендерного равенства в Республике Узбекистан АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье изучены нормативно-правовые аспекты гендерное равенство, и институциональные основы гендерного равенства в нормативно-правовые Республике Узбекистан. Вопросы гендерной проблематики аспекты, является приоритетной задачей в политике многих институциональные основы, государств, и Узбекистан не является исключением из образование, этого правила. На сегодняшний день в Узбекистане международное созданы институциональные и нормативно-правовые оценивание. основы по обеспечению гендерного равенства. Бугунги кунда мамлакатимизда хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятларга эришиш, жамият ва давлат ишларини бошқаришда уларнинг тенг иштирок этишини таъминлаш, хотин-қизларни ижтимоий-ҳуқуқий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш, шунингдек, хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликлардан ҳимоя қилишга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Муҳтарам Президентимиз Ш.М. Мирзиёев 2019 йил июнь ойида Олий Мажлис Сенатидаги нутқида “Мени кишиларимизнинг онгида пайдо бўлган стереотип кўп ўйлантиради. Одатда биз аёлни авваламбор она, оила қўрғонининг қўриқчиси сифатида ҳурмат қиламиз. Бу, шубҳасиз, тўғри. Аммо бугун ҳар бир аёл оддий кузатувчи эмас, балки мамлакатда амалга оширилаётган демократик ўзгаришларнинг фаол ва ташаббускор иштирокчиси ҳам бўлиши керак” – деб таъкидлаб ўтган эди [1]. Дарҳақиқат, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев давлат раҳбари сифатида фаолиятининг илк кунлариданоқ асосий эътиборни аёллар ва оила муаммоларига қаратиб келмоқда. Мана, орадан тўққиз йил ўтиб, янги Ўзбекистонда хотин-қизлар ҳуқуқларини таъминлаш, уларга кенг имкониятлар яратиш борасида амалга оширилаётган ислоҳотлар ўз самарасини бера бошлади. Хотин-қизлар таълим, давлат бошқаруви, тадбиркорлик ва жамиятнинг барча соҳаларида ўз ўрнини мустаҳкамлаб, нафақат шахсий келажагини, балки юрт тақдирини ҳам белгилашга қодир кучга айланмоқда. Ҳозирда Олий Мажлис юқори палатасида сенаторларнинг 26,4% хотин- қизлар ташкил этмоқда. Қонунчилик палатасига янгидан сайланган депутатларнинг эса 38% хотин-қизлар ташкил этади. Бу аёллар энди қонунларни ижро этувчигина эмас, балки уларни шакллантиришда ҳам фаол иштирок этаётган етакчи кучга айланаётганидан дарак беради. Бу ўзгаришлар мамлакатимизнинг халқаро рейтинглардаги ўрнида ҳам ўз аксини топмоқда. Сўнгги икки йил ичида Ўзбекистон Гендер тенглик ва бошқарув индекси (GEGI) бўйича натижаларини 51 поғонага яхшилаб, 103-ўриндан 52-ўринга кўтарилди ва Марказий Осиёда етакчи давлатга айланди. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, GEGI рейтинги 158 давлатни қамраб олиб, гендер тенглиги соҳасидаги ютуқлар ва камчиликларни аниқ баҳолаш имконини беради. 2024 йилда Ўзбекистон 72,8 балл тўплаб, қўшни давлатлар орасида энг юқори натижага эришди. Ушбу рейтингда яқин қўшниларимиз –Қозоғистон – 76, Қирғизистон – 99, Тожикистон – 103-ўринни эгаллади. 249 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 3 (2025) / ISSN 2181-1415 Қолаверса, ўтган йилнинг март ойида – Ўзбекистон Жаҳон банкининг “Аёллар, бизнес ва қонун” рейтингида 100 баллдан 82,5 балл тўплаб, гендер тенглигини таъминлаш борасида энг катта ютуқларга эришган бешта давлат қаторига кирди [2]. Биринчидан, мазкур соҳанинг мустаҳкам норматив-ҳуқуқий асосларига тўхталадиган бўлсак. Жумладан, 2019 йилнинг 2 сентябрида қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг “Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги қонуни мамлакатимизда гендер тенгликни таъминлашга қаратилган яхлит ва асосий қонун ҳужжати ҳисобланади. Ушбу қонун билан илк бор миллий қонунчилигимизда “гендер” тушунчасига таъриф берилган. Унга кўра, хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятларни таъминлаш соҳасидаги давлат сиёсатининг асосий йўналишлари, ушбу соҳада давлат бошқаруви механизмлари белгиланди. Жумладан, Қонун билан “Гендер сиёсати амалга оширилишини таъминлашга доир вақтинчалик махсус чоралар”, “Гендер”, “Гендер статистикаси”, “Гендер-ҳуқуқий экспертиза”, “жинс бўйича бевосита камситиш” ҳамда “жинс бўйича билвосита камситиш” тушунчалари очиб берилди [3]. Бундан ташқари, 2021 йил 28 майда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажл