ЭКОНОМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ВЛИЯНИЯ ФИНАНСИРОВАНИЯ ГОСУДАРСТВЕННЫХ РАСХОДОВ НА СИСТЕМУ ЗДРАВООХРАНЕНИЯ НА УСТОЙЧИВЫЙ ЭКОНОМИЧЕСКИЙ РОСТ

Аннотация

This study assesses the relationship between healthcare expenditures and sustainable economic growth using econometric analysis. The analysis is conducted using data from 44 countries and applies econometric models (OLS, Fixed Effects, IV (2SLS), GMM). According to the results of the Fixed Effects model, healthcare expenditures have a positive effect on economic growth. However, the results obtained using the IV model are close to those obtained by the OLS method, while the GMM model, which accounts for endogeneity, shows that healthcare expenditures may slow down economic growth. At the same time, the Sargan-Hansen test results indicate that the instrumental variables used are not fully valid. It is concluded that countries may stimulate economic growth by optimizing the volume and efficiency of healthcare expenditures. Keywords: healthcare expenditures, sustainable economic growth, econometric model. Кириш. Давлат бюджетидан соғлиқни сақлаш харажатлари инсон капитали ва маҳсулдорликни ошириш орқали барқарор иқтисодий ўсишни рағбатлантиришда муҳим роль ўйнайди. 2025-2027 йилларда Ўзбекистон бюджетидан соғлиқни сақлаш харажатларига алоҳида эътибор қаратилган бўлиб, соғлиқни сақлаш харажатларига ажратиладиган маблағларнинг ЯИМга нисбатини ошириш масаласини кўриб чиқиш зарур. Ушбу тадқиқотнинг мақсади Ўзбекистон ва Жаҳон банкинг ўртадан паст даромадга эга бошқа давлатлар мисолида узоқ муддатли иқтисодий ривожланиш учун Ўзбекистон ҳукумати томонидан соғлиқни сақлаш тизимига харажатларига ажратилаётган маблағларнинг етарли ёки ошириш лозимлигини баҳолаш ва соғлиқни сақлаш ажратиладиган маблағларнинг мақбул даражасини аниқлашдан иборатдир. Адабиётлар шарҳи. Давлат томонидан соғлиқни сақлаш харажатлари бюджет маблағлари орқали молиялаштиришнинг иқтисодий ўсишга таъсири бир қанча олимлар томонидан ўрганиб чиқилган. Чаабоуни ва бошқалар (2022) ва Нараян ва бошқалар (2010) томонидан олиб борилган тадқиқотлар соғлиқни сақлаш харажатлари ва иқтисодий ўсиш ўртасида ижобий узоқ муддатли мунособатларни кўрсатди. Тадқиқотда (MANENGE, 2025) соғлиқни сақлаш харажаталари ва иқтисодий ўсиш орасидаги муносабатлар ўрганилган бўлиб, инсон капитали, молиявий барқарорлик ва ташқи савдо каби омилларгни ҳисобга олган ҳолда ижобий ва салбий таъсирга эга эканлиги статистик методлар ёрдамида (ARDL, cointegration, error correction) моделлари қўлланилиб ўрганилган. Шунингдек, турли шароитларда соғлиқни сақлашга қаратилган инвестициялар иқтисодий натижаларга қандай таъсир кўрсатиши таҳлил қилинган. Олимлар томонидан (VYSOCHYNA, A., et al., 2023) амалга оширилган тадқиқотда соғлиқни сақлаш харажатларининг иқтисодий ўсишга таъсири ҳуқуқий, молиявий ва иқтисодий омилларни ҳисобга олган ҳолда турли хил бўлиши мумкинлигини кўрсатади. COVID-19 пандемияси даврида соғлиқни сақлаш харажаталри ва барқарор иқтисодий ўсиш ўртасидаги боғланиш сезиларли даражада ўзгариб, капитал инвестициялар пандемиягача ва пандемиядан кейинги давр ўртасидаги фарқни очиб берган. 960 www.sci-p.uz III SON. 2025 Бошқа бир тадқиқотда (GÜNAY and ATILGAN, 2020) эса, соғлиқни сақлаш харажатларига инсон капиталининг ривожланишига ижобий таъсир кўрсатиши иқтисодий ўсишни рағбатлантирувчи муҳим омил сифатида қаралади. OECD мамлакатлари доирасида амалга оширилган panel cointegration таҳлиллари соғлиқни сақлаш харажатларининг 1% ошиши меҳнат унумдорлигини ошириб, барқарор иқтисодий ривожланишга хизмат қилиб иқтисодий ўсишни тақрибан 0.3%га оширишини кўрсатди. Тадқиқотда (Liton, 2024) CO эмиссиялари, атроф-муҳит, соғлиқни сақлаш тизими 2 харажатлари иқтисодий ўсишнинг бир-бирига боғлиқлиги ўрганилган. Изланишлар натижасига кўра, SAARC мамлакатларида CO эмиссиялари, соғлиқни сақлаш 2 харажатлари ва иқтисодий ўсиш ўртасида икки томонлама, баъзи мамлакатлар мисолида бир томонлама боғлиқлик мавжуд, яъни соғлиқни сақлашга кўпроқ инвестиция қилиниши иқтисодий ўсишни рағбатлантиради, ва аксинча, иқтисодий ўсиш соғлиқни сақлаш харажатларининг ошишига ёрдам беради. Илмий изланишда (ANOWOR et al., 2020) соғлиқни сақлаш харажатлари ва ЯИМнинг аҳоли жон бошига кўрсаткичининг ўзаро боғлиқлик бўйича ECOWAS давлатлари мисолида олиб борилган таҳлиллар шуни кўрсатики, соғлиқни сақлаш харажатлари узоқ муддатда аҳоли жон бошига ишлаб чиқариш ҳажмини оширишда сезиларли рол ўйнайди. Шунингдек, Hartwig (2008) соғлиқни сақлаш харажатлари Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) мамлакатларида иқтисодий ўсишга ижобий кўрсатишини аниқлаган. Бироқ, соғлиқни сақлаш харажатларининг оптимал даражаси мунозарали масала бўлиб қолмоқда. Мисол учун, Сасси ва бошқалар (2016) томонидан олиб борилган илмий изланиш шуни кўрсатадики, соғлиқни сақлаш харажатлари ялпи ички маҳсулотнинг 7,55% дан ошмаслиги лозим. Адабиётлар таҳлили шуни кўрсатадики, соғлиқни сақлашни соҳа харажатларининг миқдори ва кўрсатиладиган тиббий хизматлар сифатини инобатга олган ҳолда молиялаштириш миқдорини белгилашда нозик ёндашув зарурлигини таъкидлайди. Тадқиқот методологияси. Мақолада соғлиқни сақлаш харажатлари ва иқтисодий ўсиш ўрт