СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ОРГАНИЗАЦИОННОГО МЕХАНИЗМА ПРИВЛЕЧЕНИЯ ИНВЕСТИЦИОННЫХ ПРОЕКТОВ В РАЗВИТИЕ ТУРИЗМА В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This study is devoted to the analysis and improvement of organizational and economic mechanisms for the effective attraction and management of investment projects in the accelerated development of the tourism sector in Uzbekistan. Despite the fact that the reforms being carried out in the field of tourism, the rich cultural and historical heritage and natural resources of the country create wide opportunities for investors, there are still certain problems in the organizational mechanisms, legal framework, and institutional environment for ensuring investment activity. The study thoroughly analyzes the factors hindering the implementation of investment projects related to tourism, in particular, the difficulties in preparing project engineering documentation, long-term formalization in the process of land allocation, insufficient financial guarantees, and the problems of coordination between local authorities and the private sector. Keywords: tourism, investment, mechanism, strategy, entrepreneurial activity, investment need, foreign investments. Кириш. Ўзбекистонда туризм соҳаси миллий иқтисодиётнинг энг муҳим драйверларидан бири сифатида шаклланмоқда. 2016 йилдан кейин амалга оширилган институционал ислоҳотлар, хусусан, виза режимининг либераллаштирилиши, туристик ҳудудларни ривожлантириш дастурлари ва халқаро ҳамкорликнинг фаоллашуви соҳага бўлган инвестицион қизиқишни кескин оширди. Жумладан, 2023 йил якунига келиб, мамлакатга ташриф буюрган чет эллик туристлар сони 6,6 миллион нафарни, 2024 йилнинг биринчи чорагида эса 1,74 миллион нафарни ташкил этди. Бу кўрсаткичлар 2019 йилдаги пандемиягача бўлган даражаларга яқинлашмоқда. Туризм секторида инвестиция фаоллигининг ошиши билан бирга уни ташкил этиш, мувофиқлаштириш ва бошқаришга оид механизмларни қайта кўриб чиқиш зарурати юзага келмоқда. Инвестицион муҳитни яхшилаш ва лойиҳаларни тизимли асосда амалга ошириш давлат сиёсатининг долзарб вазифасига айланди. Мамлакатда туризм салоҳияти юқори бўлган ҳудудлар Самарқанд, Бухоро, Хива, Термиз, Шаҳрисабз ва бошқа вилоятларда инвестицион лойиҳаларни амалга оширишда қатор муаммолар мавжуд бўлиб, улар асосан инвестицияларни нотўғри тақсимлаш ва бесамар кечишига сабаб бўлмоқда. Шу муносабат билан, туризм соҳасидаги инвестицион лойиҳаларни амалга ошириш механизмини қайта кўриб чиқиш, яъни ташкилий механизмларни такомиллаштириш долзарб илмий ва амалий вазифага айланмоқда. Ҳозирда мавжуд механизмлар асосан лойиҳаларни тасдиқлаш, ижрочини белгилаш ва маълумотнома беришга қаратилган бўлиб, инвесторлар учун тўлиқ lifecycle лойиҳанинг барча босқичлари ғоядан фойдаланишгача бўлган жараённи қамраб олган ёндошувлар ишлаб чиқилмаган. Яна бир муҳим жиҳат давлат-хусусий шериклик асосидаги лойиҳалар улуши ҳам туризм соҳасида нисбатан паст. Масалан, 2023 йилда амалга оширилган 250 та йирик туризм лойиҳасининг атиги 14,8 фоизи давлат-хусусий шериклик асосида ташкил этилган, қолган қисми тўғридан-тўғри ёки ташаббускорлар ҳисобига амалга оширилган. Бу ҳолат давлатнинг шериклик моделларини самарали жорий этишда ташкилий механизмларни қайта шакллантириш зарурлигини кўрсатади. Ҳудудлардаги туризм инфратузилмасининг ҳолати ҳам инвесторларни жалб 4 www.sci-p.uz IV SON. 2025 қилишда муҳим омил ҳисобланади. Масалан, Хоразм ва Қашқадарё вилоятларида 1000 нафар туристга тўғри келадиган меҳмонхона ўринлари сони 23 тадан кам, Самарқанд ва Тошкент шаҳрида эса бу кўрсаткич 75-80 тага яқин. Бундай тафовутлар ҳудудий инвестиция сиёсатини мослаштириш ва мақсадли тарзда шакллантиришга қаратилган ташкилий механизмларни талаб этади. Шу билан бирга, туризмда рақамли трансформация жараёнлари секин кечмоқда. Ҳозирда инвестицион лойиҳаларни рўйхатга олиш ва мувофиқлаштиришнинг “бир дарча” (one-stop-shop) тизими тўлиқ шаклланмаган. Туризмни ривожлантириш агентлиги томонидан таклиф этилган "TourInvest" платформаси ҳали тўлиқ ишламайди ва инвесторлар учун шаффофлик ва тезкорлик даражаси паст. Бу эса ташкилий механизмларни рақамлилаштириш ва ислоҳ қилишнинг долзарблигини янада оширади. Мавжуд ҳолат таҳлили шуни кўрсатадики, туризмга оид инвестицион лойиҳаларни фақат тарғибот ёки инфратузилма ёрдами билан жалб этиш етарли эмас. Ташкилий механизмларни мукаммаллаштириш, яъни институционал ислоҳотлар, ҳуқуқий кафолатлар, лойиҳа lifecycle бошқаруви, давлат-хусусий шерикликнинг янги моделлари ва рақамли платформаларни жорий этиш зарур. Мазкур тадқиқотнинг долзарблиги, аввало, Ўзбекистонда туризм соҳасининг иқтисодий ўсишдаги улушини ошириш, янги иш ўринлари яратиш ва экспорт хизматларини кенгайтиришдаги ўрни билан боғлиқ. Жаҳон сайёҳлик ташкилоти (UNWTO) маълумотларига кўра, туризм соҳа сифатида ЯИМда ўртача 7–10% улушга эга бўлиши мумкин. Ўзбекистонда эса бу кўрсаткич ҳозирча 3,5–4% атрофида. Демак, соҳага киритиладиган инвестициялар ва уларни амалга ошириш механизмлари сифат жиҳатдан янгиланса, мамлакат иқтисодиётидаги туризмнинг улуши икки бараваргача ошиб кетиши мумкин. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили. Dwight (2025) хорижий сармоядорлар учун Ўзбекистонда давла