ЭКОНОМЕТРИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ПРИ НАЛОГООБЛОЖЕНИИ И МАССОВОЙ ОЦЕНКЕ НЕДВИЖИМОСТИ

Аннотация

This article examines the scientifically based methodology for taxation and valuation of real estate. In order to increase the efficiency of the taxation system, various models and valuation methods are used to determine the market value of real estate. The main attention is paid to the use of comparative, cost, and income approaches in assessing the influence of price- forming factors. Statistical analysis, expert assessment, and mathematical modeling methods are widely used in taxation and valuation of real estate. This methodology is based on the correct selection of market information and data on types of real estate, which contributes to the fair distribution of the tax burden. Also, proposals and recommendations have been developed for the implementation of methods and models of taxation and valuation of real estate in Uzbekistan. Keywords: real estate valuation, valuation methodology, individual valuation, mass valuation, comparative approach, cost approach, income approach, mathematical modeling, market value, expert valuation, statistical analysis. Кириш. Кўчмас мулкнинг бозор қийматини тўғри ва адолатли баҳолаш солиққа тортиш тизимининг самарадорлигини таъминлашда асосий аҳамият касб этади. Давлат бюджети даромадларининг муҳим қисми кўчмас мулк солиқлари орқали шаклланади, шунингдек, мулкдорлар ўртасида солиқ юкламасини адолатли тақсимлашда ҳам баҳолаш жараёни муҳим рол ўйнайди. Шу сабабли, солиққа тортиш мақсадида кўчмас мулк қийматини баҳолашнинг илмий асосланган методологиясини ишлаб чиқиш долзарб вазифа ҳисобланади. Кўчмас мулк қийматини тўғри ва адолатли баҳолаш солиққа тортиш тизимининг самарадорлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этади. Солиқ ставкаларини белгилашда кўчмас мулкнинг бозор қийматини аниқлаш нафақат давлат бюджетига даромад олиб келади, балки мулкдорлар орасида юкламани адолатли тақсимлашда ҳам ёрдам беради. Шу сабабли, турли усуллар ва моделлардан фойдаланиш лозим бўлади. Солиққа тортиш мақсадида кўчмас мулк қийматини баҳолашнинг асосий вазифаси шундаки, мулк нархи бозор шароитлари, ҳудудий ва сифат кўрсаткичлари, шунингдек, мулкнинг индивидуал хусусиятлари билан мувофиқ бўлиши керак. Баҳолаш жараёнида статистик таҳлил, эксперт баҳолаш ва математик моделлаштириш усуллари кенг қўлланилади (Буйруқ, 2023). 1-жадвал Кўчмас мулк қийматини баҳолаш усуллари Баҳолаш усули Афзалликлари Камчиликлари Нархни шакллантирувчи Регрессия таҳлилига Модел учун кўп миқдордаги омилларни аниқлаш ва прогноз асосланган усул маълумот талаб этилади. қилиш имконияти. Параллель кесимлар Ҳудудий хусусиятлар бўйича Ҳар бир кесим учун алоҳида модел усули алоҳида таҳлил қилиш имкони. қўлланиши керак. Изчил кесимлар Вақт ва ҳудудлар бўйича Давомий маълумотларга усули ўзгарувчанликни таҳлил қилиш. боғлиқлиги. Эксперт баҳолаш Маҳаллий шароит ва Субъективлик туфайли натижа- усули хусусиятларни инобатга олади. ларда ўзгариш бўлиши мумкин. Кластерли таҳлил Ўхшаш хусусиятларга эга Кластер танлашда нотўғри усули гуруҳларни аниқлаш. қарорлар қабул қилиниши мумкин. 808 www.sci-p.uz III SON. 2025 Кўчмас мулк қийматини баҳолашда қуйидаги асосий усуллар кенг қўлланилади. Ҳар бир усулнинг ўзига хос афзалликлари ва чекловлари мавжуд бўлиб, улар кўчмас мулкнинг бозор қийматини адолатли ва аниқ баҳолашда муҳим аҳамият касб этади (1- жадвал). Адабиётлар шарҳи. Кўчмас мулк қийматини баҳолаш ва солиққа тортиш соҳасида маҳаллий ва хорижлик олимларнинг тадқиқотлари муҳим аҳамиятга эга. Ушбу йўналишда бир қанча таниқли олимлар ўз ишлари билан кўчмас мулк қийматини баҳолашда илмий ва амалий ёндашувларни ривожлантиришга ҳисса қўшган. Майкл Миллер (2008) ўз тадқиқотларида қиёсий ёндашувни кўчмас мулк қийматини аниқлашнинг асосий усули сифатида ўрганган. У бозордаги аналог объектлар асосида нарх шаклланишини таҳлил қилишнинг ишончли усулларини таклиф этган. Миллер ҳудудий омилларнинг (транспорт, инфратузилма) қийматга таъсирини аниқлаш бўйича илмий асос яратиб, қиёсий ёндашувни маҳаллий бозорларга мослаштириш имкониятларини баён этган. Ричард Эллис (2015) ўз тадқиқотларида даромадли ёндашувга алоҳида эътибор қаратган. У капитализация ставкаси ва унинг қиймат баҳолашдаги аҳамиятини ўрганиб, ижарадан тушадиган даромадлар асосида қийматни прогноз қилиш учун статистик моделлар ишлаб чиққан. Бу ёндашув айниқса инвестицион кўчмас мулк объектларини баҳолашда муҳим аҳамиятга эга. Жеймс Фишер (2012) харажат ёндашуви бўйича тадқиқотлари билан танилган. У ўз ишларида янги қурилган бинолар учун харажат ёндашувини афзал кўриб, амортизацияни аниқ ҳисоблаш учун аниқ моделлар ишлаб чиққан. Унинг тадқиқотлари қурилиш харажатлари ва ернинг қийматини баҳолашда самарали методларни баён этади. Ўзбекистонлик олимлардан Исломбек Ниязметов (2018) мулкий солиқларни маҳаллий шароитларга мослаштиришга йўналтирилган тадқиқотлари билан ажралиб туради. Умулкий солиқларнинг ҳудудий хусусиятлар ва инфратузилма қиймат шаклланишига қандай таъсир кўрсатишини ўрганиб, бу жараённи тизимлаштириш йўлларини таклиф этган. Улуғбек Тўлаков (2020) эса кўчмас мулкни баҳолаш с