ФАКТОРЫ, ОПРЕДЕЛЯЮЩИЕ ЭФФЕКТИВНОСТЬ СИСТЕМЫ УПРАВЛЕНИЯ СТОИМОСТЬЮ ПРЕДПРИЯТИЯ

Аннотация

The article examines internal and external factors that influence the efficiency of the enterprise value management system, and details the role and significance of these factors in the enterprise value management process. The important role of the efficiency of managing production, investment and innovation processes at the enterprise, managing the financial and material resources available at the enterprise, as well as human resources, in the enterprise value management system is substantiated. Keywords: enterprise value, enterprise value management system, system efficiency, production, investment, innovation, financial resources, material resources, personnel management, macroeconomic and microeconomic factors. Кириш. Ўзбекистон Республикасида иқтисодий ислоҳотларнинг йўналишларидан бири мамлакат иқтисодиётини модернизация қилиш, таркибий ўзгаришларни амалга ошириш – мамлакат иқтисодиётини хомашё йўналишидан рақобатбардош пировард маҳсулот ишлаб чиқаришга йўналтирилган иқтисодиётга ўтиш, мамлакатнинг иқтисодий мустақиллигини таъминлашдир. Янги Ўзбекистон Республикасини ривожлантириш стратегиясида нодавлат секторининг иқтисодиётдаги улушини 85 фоизга етказиш, устав фондида давлат мулки бўлган 2,3 мингта корхона сонини 6 баробарга қисқартириш кўзда тутилган (Фармон, 2023). Мамлакатимиз ҳукумати томонидан ишлаб чиқилган янгиланган режага мувофиқ, жорий йилда нефт-газ, кимё, энергетика, транспорт ва банк саноатининг 18 та йирик корхонаси акциялари пакетларини халқаро бозорда очиқ кимошди савдолари орқали, 2024-2025-йилларда бирламчи ва иккиламчи жойлаштириш акцияларини оммавий жойлаштириш режалаштирилган (Қарор, 2024). Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси ҳукумати томонидан давлат ва давлат иштирокидаги корхоналарга тегишли 115 та жамият устав капиталидаги улушларни савдога чиқариш (Фармон, 2024), нуфузли халқаро профессионал маслаҳатчиларни жалб этган ҳолда давлат иштирокидаги 29 та йирик корхона акциялари пакетларини очиқ кимошди савдосига қўйиш, шунингдек, халқаро ва ички фонд бозорларида давлат иштирокидаги 12 та йирик корхона акциялари пакетларини бирламчи (ИПО) ва иккиламчи (СПО) оммавий жойлаштиришни оʻтказиш режалаштирилган (Қарор, 2024). Ривожланган бозор иқтисодиётига жадал ўтиш, иқтисодиётни янада эркинлаштириш, давлат улуши мавжуд бўлган корхоналар акцияларининг катта қисмини фонд биржалари орқали сотиш, давлат мулкини кенг хусусийлаштириш ва корхоналар мулкдорлари синфининг вужудга келиши, фонд бозорининг шаклланиши, суғурта ва тижорат кредитлаш тизимининг такомиллаштирилиши корхоналар фаолияти самарадорлигини баҳолашда илгари қўлланилган бошқарув моделлари ва мезонларини янгилашни тақозо этмоқда. Шу ўринда қайд этиб ўтиш жоизки, корхоналар ўз фаолияти самарадорлигини корхонанинг бозор қиймати нуқтаи назаридан баҳолашга босқичма-босқич ўтишлари мақсадга мувофиқ бўлиб, яъни корхона фаолияти самаврадорлигини баҳолашнинг асосий мезони сифатида унинг бозор қийматининг ошиши деб эътироф этилади. Қийматни ўстириш тамойилларига асосланган компанияни бошқариш ёндашуви қиймат яратишнинг асосий манбаларига таъсир ўтказиш мақсадида стратегик ва 665 www.sci-p.uz III SON. 2025 операцион қарорларларни амалга ошириш борасида ҳатти-ҳаракатларни жамлаш бўйича комплекс жараён ҳисобланади. Шуни таъкидлаш лозимки, қийматни ўстириш йўналтирилган бошқарув молиявий, ташкилий, номоддий ва маркетинг активларини инобатга олган моддий ва номоддий қийматни яратиш омилларини ҳисобга олишни ўз ичига олади. Иқтисодий ривожланган мамлакатлар тажрибаси шуни кўрсатмоқдаки, компаниянинг узоқ муддатли ва барқарор фаровонлигини таъминлайдиган самарали мақсад унинг мулкдорлари учун яратилган компания қийматини максимал даражада оширишдир. Ишлаб чиқариш ва сотиш ҳажмининг ўсишини таъминлаш, ялпи тушумни ошириш, режалаштирилган соф фойда миқдорини олиш, мижозлар эҳтиёжларини қондириш, компаниянинг миссиясини амалга ошириш, ходимлар ўртасида корпоратив маданиятни ривожлантириш каби бошқа муаммоларни ҳал қилиш ушбу асосий мақсадга эришиш - компания қийматини ошириш воситасидир. Бинобарин, бизнесни бошқариш узоқ муддатда ушбу қийматни максимал даражада ошириш мақсадида компания қийматини бошқаришдир ва бизнесни бошқариш тизимининг асосини бизнес қийматини бошқариш тизими ташкил этади. Шундай қилиб, компания раҳбариятининг вазифаси ўз бизнесининг қиймат салоҳиятини ривожлантиришдан иборат бўлиб, биринчи навбатда унинг фойда олиш қобилияти, пул оқимлари ва мос келадиган пул оқимидан иборат. Қиймат салоҳиятининг ошиши инвесторлар эътиборидан четда қолмайди, бу муқаррар равишда компания қийматининг ошишига ва акциядорларнинг капиталлаштирилган даромадининг ошишига олиб келади. Адабиётлар шарҳи. Компанияларни қийматини бошқариш тизимида корхона қийматини ўстириш, муаммолари хорижий ҳамда маҳаллий олимлар томонидан изчил равишда ўрганилган. Кўплаб тадқиқотларда корхоналарнинг бозор, фундаментал, адолатли ҳамда бош турдаги қийматларини ўстириш пировард натижада давлат, маҳаллий бошқарув органлари, мулкдорлар учун муҳим аҳамият касб этиши эъ