ПЕРЕОСМЫСЛЕНИЕ НАЛОГОВЫХ ЛЬГОТ И ИХ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ

Аннотация

The article proposes an increase in the economic effectiveness of tax incentives through KPI, a transparent "tax-expenditure" register and complex infrastructure packages, and a practical roadmap for Uzbekistan based on the experiences of Ireland, Malaysia, Kazakhstan, Brazil and South Africa. Keywords: tax incentives, KPI, transparency, green energy, investment, competition, infrastructure. 378 378-382 www.sci-p.uz III SON. 2025 Кириш. Солиқ имтиёзлари – бу давлат томонидан муайян гуруҳлар ёки фаолият турлари учун қўлланиладиган солиқ тўлашдан қисман ёки тўлиқ озод қилиш шаклидаги тартибдир. Бу механизм иқтисодиётда ижобий рағбатлантириш воситаси сифатида кенг қўлланилади ва инвестиция жалб этиш, экспортни рағбатлантириш, ижтимоий заиф қатламларни қўллаб-қувватлаш ёки муайян стратегик тармоқларни ривожлантириш каби мақсадларга хизмат қилади. Бироқ солиқ имтиёзларининг самарадорлиги доим ҳам аниқ ва кафолатланган эмас. Ҳаттоки айрим ҳолларда улар давлат бюджетига тушумларни қисқартириши, бозорда нотенг рақобат муҳитини юзага келтириши ва "солиқ сиёсатининг адолатлилиги" принципига зид ҳолатлар пайдо қилиш эҳтимоли бор. Ўзбекистонда 2017 йилдан буён амалга оширилаётган туб иқтисодий ислоҳотлар фонида солиқ тизими ҳам қайта кўриб чиқилмоқда. Солиқ маъмуриятчилигининг рақамлаштирилиши, якка тартибдаги тадбиркорлар учун енгиллаштирилган режимлар, солиқ базасини кенгайтиришга қаратилган чоралар билан бир қаторда, солиқ имтиёзларини қайта кўриб чиқиш ва уларни оптималлаштириш масаласи кун тартибида турибди. Хусусан, 2019–2022 йилларда 200 дан ортиқ солиқ имтиёзлари бекор қилингани ёки уларга чегаралар киритилгани ушбу масалага нисбатан давлат сиёсатида жиддий ёндашув мавжудлигини кўрсатади. Шу нуқтаи назардан келиб чиқиб, ушбу тадқиқотда солиқ имтиёзларининг иқтисодий самарадорлиги, уларнинг давлат бюджетига ва инвестицион муҳитга таъсири, ҳамда ушбу имтиёзларнинг қайта кўриб чиқилиши натижасида юзага келаётган ўзгаришлар таҳлил қилинади. Бу орқали нафақат мавжуд имтиёзларнинг фойда-зарар нисбати аниқланади, балки келгусида қандай турдаги имтиёзлар самарали эканлиги бўйича хулосалар чиқарилади. Ушбу мавзудаги илмий изланишлар нафақат иқтисодий сиёсатнинг аниқлиги ва асосланганлигини таъминлашга хизмат қилади, балки фискал барқарорлик, хосилдорлик ва самарадорликни таъминлашга қаратилган муваффақиятли солиқ сиёсати асосларини мустаҳкамлашга кўмак беради. Зеро, солиқ имтиёзлари тўғри бошқарилмаса, улар иқтисодий ривожланишга эмас, балки молиявий ноаниқликларга олиб келиши мумкин. Адабиётлар шарҳи. Солиқ имтиёзлари масаласи иқтисодий сиёсатнинг муҳим йўналишларидан бири сифатида кўплаб тадқиқотчиларнинг эътибор марказида бўлиб келмоқда. Уларнинг самарадорлиги, иқтисодий ўсишга таъсири, давлат бюджетига бўлган муносабати ва бозордаги тенг рақобатга таъсири кенг кўламда баҳоланган. Zee et al. (2002) солиқ имтиёзларини хорижий инвестицияларни жалб этишдаги роли нуқтаи назаридан таҳлил қилиб, айрим ҳолларда имтиёзлар кутилган натижани бермаслиги мумкинлигини, чунки инвесторлар учун бозор улуши ва сиёсий барқарорлик кўпроқ аҳамиятга эга эканини таъкидлайди. Муаллифлар солиқ имтиёзлари вақтинчалик ва аниқ мезонлар асосида берилиши лозимлигини таъкидлайди. Bird and Zolt (2003) эса солиқ имтиёзларининг бюджет самарадорлигига таъсирини чуқур ўрганган. Уларнинг фикрига кўра, кўп ҳолларда солиқ имтиёзлари орқали давлат сармоя оқимини жалб қилишни кутса-да, натижада бюджетга тушумлар камаяди ва ижтимоий харажатлар қисқаради. Klemm (2010) ўз ишида 40 та ривожланаётган мамлакатда қўлланилган солиқ имтиёзларини солиштирган ва инвестиция жалб этишда имтиёзлардан кўра институционал муҳитнинг устувор эканини аниқлаган. У солиқ имтиёзлари аксар вақт иқтисодий самарасиз натижа бериши ва коррупция хавфини ошириши мумкинлигини ҳам қайд этган. 379 www.sci-p.uz III SON. 2025 Mahmood and Chaudhry (2013) Покистондаги солиқ имтиёзларининг таъсирини ўрганиб, уларнинг иқтисодий ўсишга ижобий таъсир кўрсатиши учун самарали назорат ва баҳолаш тизими зарурлигини билдирган. Уларнинг таҳлилида бюджет манфаати ва иқтисодий рағбатни баланслаш муҳимлигига алоҳида эътибор берилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Ҳозирги кунда солиқ имтиёзлари дунё бўйлаб ҳукуматлар қўлидаги энг баҳсли, бироқ энг таъсирчан иқтисодий воситалардан бирига айланган. Деярли ҳар бир давлат – ривожланганми ё ривожланаётганми – стратегик тармоқларни рағбатлантириш, хорижий сармоя оқимини жалб этиш ёки пандемия каби фавқулодда шоклар оқибатини юмшатиш учун турли солиқ енгилликларини жорий қилмоқда. Шу билан бирга, имтиёзлар орқали давлат, аслида, ўз бюджетидан воз кечади; демак, ҳар бир енгиллик учун «мен қанча маблағни қўйиб юбораяпман ва эвазига қай даражада қиймат олаяпман?» деган саволга дақиқ жавоб талаб этилади. Ўзбекистонда бу масала 2020 йилдан кейинги солиқ ислоҳотларининг марказига айланди. Янгиланган Солиқ кодекси имтиёзлар «мақсадли, муддатли ва ҳисобдор» бўлиши кераклигини белгилади, Солиқ қўмитаси билан Иқтисодиёт ва молия вазирлиги эса ҳар бир енгиллик бўйича бюдж