МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ: МАЛАЯ КАССА И ВНУТРЕННЫЙ КОНТРОЛЬ

Аннотация

This article describes the operations related to the entry and exit of petty cash, the procedure for reflecting petty cash transactions in the accounts, the report on spending money, the application of foreign experience of petty cash management in our country, internal control over the movement of funds in the cash register, and the procedure for calculating the quick liquidity ratio. Recommendations on the organization and management of a small cash register are given. Keywords: cash, general cash, patty cash, operating cash, report on spending of money, fast liquidity. 383 383-392 www.sci-p.uz III SON. 2025 Кириш. Пул маблағлари жорий активлар таркибига киради. Бизнеснинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи. Пул маблағларининг бошқа жорий активлардан фарқли ўзига хос жиҳатлари мавжуд. Пул маблағлари қиймат ўлчови ва тўлов воситаси ҳисобланади. Пул маблағлари ўта тез ликвидли актив ҳисобланади. Ташкилотлар доимий равишда пул маблағларига эҳтиёж сезади. Шу боис, корхоналарда пул маблағлари етарли миқдорда бўлиши талаб этилади. Агарда пул маблағларининг қолдиғи корхона эҳтиёжлари учун етарли бўлмаса, уҳолда корхона банкдан кредит олишга, таъсисчиларининг қўшимча маблағларини жалб қилишга ёки бошқа ташкилотлардан қарз олишга мажбур бўлади. Агарда пул маблағларининг қолдиғи корхона эҳтиёжларидан ортиқ бўладиган бўлса, пул маблағларини қисқа муддатли инвестицияларга йўналтириши, бошқа ташкилотларга қарз бериши ёки бошқа инвестиция дастурларини амалга ошириши мумкин бўлади. Шу боис, оптимал пул маблағларии таъмин этиш зарурияти туғилади. Бу эса касса хўжалигини ташкил этиш ва бошқариш, пул маблағларидан самарали фойдаланишни тақозо этади. Бугунги кунда долзарб масалалардан бири бу пул маблағлари ҳисоби, касса хўжалиги ва уни бошқариш, пул маблағларининг молиявий менежментини амалга оширишда илғор хорижий тажрибалардан фойдаланиш бўлиб ҳисобланади. Бугун касса операцияларни юритишда қандай муаммолар бор? уларни ҳал қилиш учун қандай ишларни амалга оширишимиз керак? деган саволлар кун тартибидаги масалалар саналади. Мамлакатимизда пул мабларлари, жумладан касса операциялари қатъий регламентлаштирилган. Кичик харажатлар учун кичик касса фаолияти йўлга қўйилмаган. Кассадан пул чиқими қийинлаштирилган. Ходимлар томонидан ташкилот ишлари учун амалга оширган кичик (масалан, такси харажатлари, иш юзасидан кўчада овқатланиш, корхона мақсадларида шахсий телефонидан фойдаланиш, девонхона товарлари учун) тўловлари кўп ҳолларда тўлаб берилмайди. Бу ҳолат меҳнат унумдорлигини пасайтиради, ходимларнинг қўнимсизлигини оширади. Шу боис, бизнинг фикримизча бугунги кунда амалиётимизда кичик кассанинг катта муаммолари тўпланиб қолган. Зудлик билан бу борада мавжуд муаммоларни ҳал қилиш, барча ташкилий-иқтисодий механизмларни ишга солиш, касса ҳисобини халқаро стандартларга мувофиқлаштириш, ҳаққоний ва ишончли ахборот олиш мақсадида қатъий регламентлаштирилган ҳисоб тизимидан халқаро принципларга таянган ҳисоб тизимига ўтиш долзарб ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Рахманов (2022) кичик кассадаги пул маблағлари тушунчасини эътироф этган. Муаллиф, "пул маблағлари - мажбуриятларни зудлик билан тўлаш учун ишлатилиши мумкин бўлган барча турдаги маблағларни ўз ичига олади. Пул маблағлари молиявий муассасалардаги жорий ҳисобварақлардаги қолдиқлар, нақд купюралар, тангалар, валюталар, кичик кассанинг нақд пуллари ва молиявий муассасалар томонидан муддатли депозитлар ва муомаладан чиқариш учун қабул қилинган, корхона кассасидаги конкрет ўтказиб бериладиган пул ҳужжатларидир.” деб таъкидлайди. Россияда чоп эттирилган мақолалар муаллифлари касса интизомига кўпроқ эътибор қаратишган. Жумладан, Килина (2025) касса интизомининг асосий қоидаларига қуйидагиларни киритади: “Касса интизоми қоидалари белгилайди: нақд операцияларни тасдиқлаш учун қандай ҳужжатлар расмийлаштирилади; кассадан нақд пулларни қандай олиш ва кассасадан берилиши мумкин; қандай мақсадларга нақд пулларни ишлатиш мумкин; нақд билан тўланаётганда битимларни қанча суммага тузиш мумкин; касса қолдиғида қанча пулларни сақлаш мумкин.” 384 www.sci-p.uz III SON. 2025 Молиявий ҳисоб 1 бўйича дарсликда (2010) “Кичик касса бу аванс фонди турли кўриниши бўлиб, қайси ушбу фонд орқали кунлик харажатлар учун зарур бўлган нақд пуллар таъмин этилади. .....Кичик кассалар кўп турдаги кичик тўловлар, жумладан ходимларнинг транспорт харажатлари, почта харажатлари, концелярия товарлари ва етказиб бериш бўйича харажатларни ўз ичига олади.” Нидлз (2003) “Қачонки фирмалар чеклар бўйича ҳисоб-китоб қилишда ноқўлайликлар мавжуд бўлса кичик касса фонди (patty cash fund) ташкил этади, қайсики бу аванс тизими (imprest system) асосида ишлатилади” деб таъкидлайди. Вуд (2024) касса китобини иккита устунда юритишни таклиф этади. Муаллиф “касса китиби бу кассак счёти ва банк счётларини битта китобга бирлаштирилишига айтилади” деб таъриф бериб ушбу касса китобининг шаклларини амалий мисолларда ёритиб беради. “AҚШ буҳгaлтерия ҳисобидaги кичик кaссa (patty cash) - компаниянинг кичик миқдордаги нақд пулларини сақлаш учун м