АНАЛИЗ ФИНАНСОВЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ КРЕДИТНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ КОММЕРЧЕСКОГО БАНКА (НА ПРИМЕРЕ АКБ «МИКРОКРЕДИТБАНК»)

Аннотация

The article analyzes the current state of the bank's financial indicators, in particular, indicators related to the bank's credit activity, using the example of JSCB "Microcreditbank". In particular, scientific conclusions are drawn based on the analysis of the 7- year dynamics of such indicators as the commercial bank's return on assets and capital, the volume of problem loans and the amount of reserves created for them. Keywords: financial stability, composition of assets and liabilities, profitability of assets, profitability of capital, problem loans, amount of reserves on loans. Кириш. Жаҳон амалиётидаги мавжуд тажрибаларга кўра, аҳоли даромадларини барқарорлигини таъминлашда ва уларнинг тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланишларида иқтисодий субъект сифатида юзага келадиган ресурсларга бўлган эҳтиёжларига асосий молиявий манба бўлиб тижорат банклари кредитлари ҳисобланади. Аксарият хорижий давлатларда кичик ва ўрта бизнесни кредитлаш сўнгги йилларда банк бозорида энг фаол ўсиб бораётган сегментлардан биридир. Хусусан, Россияда кичик ва ўрта бизнес кредит портфели 2023 йилда 29 фоизга ўсган, шунингдек 2021-2023 йиллар учун ўртача ўсиш ҳам 29 фоизни ташкил қилган. Талабни бу даражада ўсиши натижасида, йирик мижозлар ҳамда кичик ва ўрта бизнес субъектлари учун кредитлар фоиз ставкалари ўртасидаги фарқ 2023 йил декабрига келиб 2 фоиздан ошган (Корнев ва бошқ. 2024). Мамлакатимизда амалга оширилаётган банк тизимига оид ислоҳотларнинг асосий мақсади бир вақтнинг ўзида тижорат банклари ва мижозлар молиявий барқарорлигини таъминлаш асосида иқтисодий ўсиш барқарор бўлишини таъминлаш, банк ва мижозларнинг ўзаро иқтисодий алоқаларини оптималлаштиришдир. Хусусан, бу борада “... 100 миллион сўмгача микрокредит бор-йўғи 9 фоиз тадбиркорларнинг эҳтиёжи учун етарли эканлиги маълум бўлди. Шу боис, микрокредитлар миқдори 3 карра оширилиб, 300 миллион сўмга етказилади. Бунда кредитнинг 100 миллион сўмгача бўлган қисмига гаров талаб қилинмайди. Бу мақсадга бир йилда 10 триллион сўм берилади. ...Энди давлат жалб қилган маблағларни йирик корхоналарга бериш амалиётидан босқичма- босқич воз кечамиз. Бундай маблағларни бериш икки йил ичида камида 40 фоизга қисқаради. Банклар бунинг ҳисобидан камида 30 триллион сўмни хусусий бизнесга йўналтиради. ... Энди гаровдаги мулкни савдога чиқаришдан олдин, унинг ҳозирги бозор қиймати аниқланади, қайтмаган қарздорлик гаров қийматининг 15 фоизидан кам бўлса, ундирув мулкка қаратилмайди. Банк мижозига қарзни бошқа манба ҳисобидан қоплашга имкон беради” каби вазифалар белгилаб берилган (president.uz, 2024). Ушбу вазифаларни бажариш тижорат банкларининг кредит фаолиятини ўрганишга заруратни ошириб, мазкур жиҳатни назарий, амалий ва услубий такомиллаштиришни тақозо этади. 341 www.sci-p.uz III SON. 2025 Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда, иқтисодиётда банкларнинг кредит фаолияти билан боғлиқ молиявий кўрсаткичларини таҳлил қилиш долзарб ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Банк секторининг самарадорлиги ва барқарорлигини таъминлаш масаласи банк тизими учун ҳам жуда долзарб ҳисобланади. Литун ўз ишларида кўп укладли банк тизими самарали ҳисобланади, дея таъкидлайди ва кўп укладли банк тизимига турли мулкчилик шаклига эга банкларнинг мавжуд бўлиши, банклар ҳажмига ва фаолияти йўналишларига асосий эътиборни қаратади (Литун, 2002). Шу билан бирга Литун томонидан Германия, Италия, Австрия давлатларида мавжуд универсал банклар билан бир қаторда кооператив банклар, жамғарма кассалари, ўзаро кредитлаш хўжаликларининг фаолият олиб бориши таъкидлаб ўтилади. Францияда муниципал кредитлаш фондлари жуда кенг тарқалганини, ҳудудий банклар эса Австрияда кенг ривожланганлигини ва улар сони 600 дан ортиқ эканлиги ҳамда ҳар бир ҳудуд маълум бир соҳага ихтисослашганлигини келтириб ўтади. Маҳаллий иқтисодчи олимларимиздан Саттаров, Ўзбекистон Республикаси банк тизими барқарорлигини таъминлаш масаласида ўз тадқиқотларини олиб борган бўлиб, у “банк тизими барқарорлиги – бу Марказий банк ва тижорат банклари фаолияти давомида ўз функцияларини тўлақонли бажара олишини таъминлаш имконини берадиган даражани сақлаган ҳолатда, ривожланишга қараб интилишдир” дея фикр билдирган (Саттаров, 2018). Иқтисодчи олим ўз тадқиқотларида асосан банк тизими барқарорлигини таъминлаш методологиясини ўрганган ҳамда тегишли хулосалар шакллантирган. Шу билан бирга, Саттаров “барқарорлик” тушунчаси моҳиятини ўрганиб, “барқарорлик” статик ҳолат эмас, балки динамик хусусиятга эга бўлган жараён; “барқарорлик” бу доимий ижобий томонга қараб силжиш, оз бўлсада лекин, ривожланишга қараб интилиш; барқарорлик ривожланишнинг комплекс тавсифи бўлиб, унинг барча жабҳалардаги, ички ва ташқи муносабатлардаги аҳамиятини ўз ичига олади; “барқарорлик” у ёки бу фаолиятнинг миқдорий ва сифат даражасини белгилайди, деб таъкидлаган. Вешкин ва Авагянлар (2018) тижорат банклари молиявий барқарорлигини даромадларнинг харажатлардан ошган қисми сифатида қарашади. Тижорат банклари даромадлари, шунингдек, улар фойдасидан дивидендлар тўлашга қараб банклар молиявий барқарор