РОЛЬ НАЛОГОВЫХ ЛЬГОТ В РАЗВИТИИ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ

Аннотация

This article examines the analysis of tax reforms and tax incentives provided to business entities in the Republic of Uzbekistan. The essence of tax incentives and their impact on the country's economy are explored. Special attention is given to the importance of tax incentives in supporting entrepreneurial activities, attracting investments, stimulating innovation, and enhancing export potential. The existing problems in the application of tax incentives are also analyzed, and possible solutions are proposed. Keywords: tax policy, tax incentives, taxation, investment, export, preferences, effectiveness of incentives, stimulation, social benefits, efficiency. 247 247-252 www.sci-p.uz III SON. 2025 Кириш. Ҳар қандай давлатнинг барқарор иқтисодий ривожланиши, тадбиркорлик муҳитининг шаклланиши ва инвестицион жозибадорлик даражаси аввало солиқ тизимининг қандай йўлга қўйилганлигига боғлиқ. Солиқлар давлат бюджети даромадларининг асосий манбаи бўлиб, иқтисодий муносабатларни тартибга солиш, ижтимоий дастурларни молиялаштириш ва турли соҳаларни ривожлантиришда муҳим щрин эгаллайди. Шу билан бир қатордага, солиқ имтиёзлари орқали иқтисодиётнинг устувор йўналишларини қўллаб-қувватлаш амалиёти кенг қўлланилиб келинмоқда. Ўзбекистон Республикасида сўнги йилларда амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотлар жараёнида солиқ тизимидаги либераллаштириш чоралари муҳим ўрин тутмоқда. Мамлакатимизда бир қатор солиқ имтиёзлар ва преференциялар жорий этилди. Улар асосан табиркорлик фаолиятини ривожлантириш, янги иш ўринлари яратиш, экспорт салоҳиятини ошириш ва инновацион фаолиятни қўллаб-қувватлашга қаратилган. Хусусан, эркин иқтисодий зоналарни фаолиятини янада ривожланишдан орқада ҳудудларда фаолият юритаётган тадбиркорлик субъектларга солиқ имтиёзларини қўллаш бу орқали тўловларини вақтинча камайтириш ёки бутунлай озод этиш орқали уларнинг фаолияти рағбатлантирлиб келинмоқда. Бундан ташқари, айрим ижтимоий аҳамиятга бўлган экология, таълим, соғлиқни сақлаш соҳаларига киритилаётган инвестицияларга ҳам солиқ имтиёзларидан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлмоқда. Бу эса фақат иқтисодий эмас, балки ижтимоий барқарорликни таъминлашга ҳам хизмат қилмоқда. Адабиётлар шарҳи. Солиқ имтиёзларини қўллаш ва унинг аҳамияти борасида хорижий олимлардан Surrey (1985) тадқиқот ишларида “Солиқ имтиёзлари кўп шаклларга эга бўлиб, тўғридан-тўғри харажатлар, кредитлар ёки давлат ёрдамининг бошқа шакллари орқали эмас, балки солиқ тизими орқали имтиёзли фаолият ёки солиқ тўловчилар гуруҳлари учун давлат харажатларидир” изоҳлар келтириб илмий асослаб берган. Савина (2016) эса ўз тадқиқот ишларида “Солиқ имтиёзларини баҳолаш ва уларнинг самарадорлиги шу билан бир қаторда солиқ имтиёзларни қўллаш амалиётидаги мавжуд муаммолар ва уларнинг ечимлари баён этган”. Солиқ имтиёзлари фойдаланиш имкониятлари борасида Иқтисодчи олимларимиздан Исаев (2019) “сoлиқ имтиёзлaри – юридик шaхслaрнинг aйрим тoифaлaрини сoлиқлaр тўлaшдaн қисмaн ёки тўлиқ oзoд қилиш, ёки сoлиқлaрни кaмрoқ миқдoрдa тўлaш учун бeрилгaн имкoниятлaрдир” деб таклифлар келтириб ўтган. Ашурова (2024) томонидан, солиқ имтиёзларининг самарадорлигини баҳолаш уларнинг корхона фаолиятига таъсири ва солиқ имтиёзларидан самарали фойдаланиш йўналишларини келтириб ўтганлар. Тадқиқот методологияси. Ушбу мақоланинг назарий ва услубий асоси сифатида иқтисодий адабиётлар ҳамда илмий мақолалар, иқтисодчи олимларнинг солиқ имтиёзлари ва унинг самарадорлиги бўйича илмий назарий изланишлари, соҳа олимлари ва вакиллари ишларини ўрганиш, таҳлил қилиш, эксперт баҳолаш, жараёнларни кузатиш, иқтисодий ҳодиса ва жараёнларга тизимли ёндашув, қиёсий таҳлил ўтказиш орқали тегишли йўналишларда хулоса, таклиф ва тавсиялар берилган. Мавзуни ўрганиш жараёнида умумиқтисодий усуллар билан бир қаторда маълумотларни тизимлаш бўйича махсус ёндашувлар, яъни таққослаш, назарий ва амалий материалларни жамлаш ҳамда тизимли таҳлил каби усуллар қўлланилган. 248 www.sci-p.uz III SON. 2025 Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Мамлакатимизда иқтисодиётни либераллаштириш, тадбиркорлик фаолиятини жадал ривожлантириш, тадбиркорлик субъектлари учун қулай шарт-шароитлар яратиш, ишбилармонлик муҳитини янада яхшилаш ҳамда иқтисодиётга инвестициялар жалб қилишнинг муҳим омилларидан бири мазкур фаолиятни солиқлар орқали рағбатлантириш бўлиб ҳисобланади. Барқарор иқтисодий ўсишни таъминлашда республикамизда амалга оширилаётган ислоҳатлар натижасида иқтисодиётни тартиблаш ва бошқариш жараёнида бир қатор воситалардан фойдаланиладики, бунда солиқ тизимининг солиқ ставкалари ва имтиёзларидан фойдаланиш энг самарали ва осон усуллардан бири бўлиб юзага чиқади. Солиқ имтиёзлари орқали рағбатлантириш ва уларни самарали қўлланилишига қараб қуйидаги кўринишларда ифода этиш мумкин: - солиқлардан бутунлай озод қилиш; - янги ташкил этилган корхоналарга имтиёзлар бериш; - солиқ тўлашдан вақтинча озод этиш; - солиққа тортиладиган базани камайтириш; - солиқдан қисман озод қилиш; - хорижий инвестицияларга имтиёзлар бериш; - экспортга имтиёзлар бериш ва бошқалар. Солиқ имтиёз