Военные термины в произведение «Бабурнаме»

Аннотация

Бугунги кунда соҳага оид адабиёт, ҳужжат ва кодексларда ёхуд луғатлардагина эмас, балки аждодларимиз томонидан ёзилган илмий, тарихий ва бадиий асарларнинг чет тиллар, хусусан, инглиз тилига ўгирилган нусхаларида ҳам ҳарбий терминларни учратиш мумкин. Ўз даврида ҳақиқий солнома ҳисобланган, ҳозирги кунга келиб ҳам ўзининг илмий-адабий қимматини йўқотмаган Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома” қомусий асари бир қатор таржимонлар томонидан инглиз тилига таржима қилинган. Жумладан, Жон Лейдн (1826), Ф.Г. Талбот (1909), Уилям Эрскин, Аннетта Сюзанна Бевридж (1921)лар шулар жумласидан. Ушбу мақолада “Бобурнома” асарини Уилер Тэкстон ва Салман Ружди томонидан инглиз тилига қилинган таржимасида қўлланилган ҳарбий терминларни асл тилда берилган терминларга мувофиқлигини қиёслаб кўриб чиқилган. Калит сўзлар: “Бобурнома”, ҳарбий термин, тарих, этнография, тилшунослик, адабиётшунослик, ҳарб илми, таржима, лашкар, қанот, қўшин. Курганов Анвар Мухтарович Академия МВД Республики Узбекистан, заместитель начальника кафедры изучения языков ВОЕННЫЕ ТЕРМИНЫ В ПРОИЗВЕДЕНИЕ «БАБУРНАМЕ» АННОТАЦИЯ Сегодня военные термины можно найти не только в литературе, документах и кодексах или словарях, но также в копиях научных, исторических и художественных произведений, написанных нашими предками на иностранных языках, особенно на английском. Энциклопедический труд Захириддина Мухаммада Бабура «Бобурнома», который в свое время считался настоящей хроникой и до сих пор не утратил своей научной и литературной ценности, был переведен на английский язык. Включая Джона Лейдна (1826), Ф.Г. Тэлбот (1909), Уильям Эрскин, Аннетта Сюзанна Бевридж (1921) были среди них. В этой статье сравниваются военные термины, использованные в английском переводе Бобурномы Уилером Текстоном и Салманом Руджи, с терминами, приведенными на языке оригинала. Ключевые слова: «Бабурнаме», военный термин, история, этнография, языкознание, литература, военное дело, перевод, пехота, крыло, армия. 136 СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №1 | 2020 Kurganov Anvar Mukhtarovich Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan, deputy chief of the languages learning department. MILITARY TERMS IN THE WORK OF «BABURNAME» ANNOTATION Today, military terms can be found not only in literature, documents and codes or dictionaries, but in copies of scientific, historical and artistic works written by our ancestors in foreign languages, especially in English as well. The encyclopedic work of Zakhiriddin Muhammad Babur “Baburname”, which at one time was considered a real chronicle and still has not lost its scientific and literary value and was translated into English. Including John Leydne (1826), F.G. Talbot (1909), William Erskine, Annette Suzanne Bevridge (1921) were among them. The article compares the military terms used in the English translation by Baburname Wheeler Thaxton and Salman Rudzhi with those in the original language. Key words: «Baburname», military term, history, ethnography, linguistics, literature, military affairs, translation, infantry, wing, army. Кириш Бугунги кунда ҳарбий терминологиянинг ўзига хос жиҳатларини қиёсий жиҳатдан ўрганиш билан боғлиқ масалалар тобора долзарб бўлиб бормоқда. Бу бир қатор омиллар билан белгиланади: биринчидан, сўзларни шакллантириш, семасиология, шунингдек, ҳарбий терминологиянинг структур хусусиятларини чуқурроқ ўрганиш зарурияти; иккинчидан, терминологияни қиёсий таҳлил доирасида тадқиқ этишнинг аҳамиятини илгари суради ва бу, ўз навбатида, бизга терминологияни фаннинг замонавий ривожланиш даражасига мос келадиган ва лингвистик ҳодисалардан алоҳида бўлмаган ҳолда, балки бошқа кўплаб илм- фан соҳалари билан (ҳарбий иш, тарих, сиёсатшунослик кабилар) ўзаро яқин алоқада бўлишга йўналтирилган замонавий тадқиқот тартиб-қоидаларига жавоб берадиган изчил тизим сифатида ёндашиш имконини беради; учинчидан, муаммоларни илмий ишлаб чиқишнинг етарли эмаслиги ва шунга мос равишда ҳар томонлама таҳлил қилиш зарурлигини қайд этилади. Шу муносабат билан, ушбу мақоламизда Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома” асаридаги ўзбек ва инглиз тилларидаги баъзи тарихий ҳарбий терминлар таҳлил этилган. Тилшуносликда тарихий ҳарбий терминлар тизими А.Матғозиев, Б.Аҳмедов, З.Чориев, Ҳ.Дадабоев каби олимлар томонидан анча мукаммал тадқиқ қилинган [1. 186]. Айнан “Бобурнома” асарининг кишини хайратга солувчи хусусиятларидан бири шуки, унда Бобур мирзонинг кўп қиррали шахс ва турли соҳалардан мукаммал билимларга эга бўлган олим эканлигини кўрсатувчи маълумотларнинг келтирилганлигидир. “Бобурнома” асарини ўрганган деярли барча олимлар унда келтирилган маълумотларнинг тарих, жуғрофия, биология, тиббиёт, этнография, тилшунослик, адабиётшунослик, ҳарб илми ва бошқа турли фан ва амалиёт соҳалари учун бебаҳо қийматга эга эканлигини эътироф этганлар. Бевосита ҳарбий соҳага оид терминлар хусусида тўхталадиган бўлсак ҳарбий мақсадлар ва ҳаракатларни баён қилишда Бобур Мирзо ҳ