Восточные алламы - о патриотизме и национальной гордости

Аннотация

The article considers Nietzsche’s vision of superiority in Buddhism and his attitude to the reassessing of values in Buddhism. Keywords and expressions: buddhism, christianity, humanity, “slave morality”, “master morality”, Zarathustra, overman, “philosophy of life”, nihilism. Фридрих Ницше (1844–1900 йиллар) шах- Ницшенинг буддавийлик ҳақидаги тасав- сияти доимо ўзига оҳанграбодек жалб қила- вурлари асосан иккиламчи манбалардан, Шо- диган мутафаккирлар сирасига киради. пенгауэр ва Пауль Дэйссен орқали шакллан- Унинг инсон, “аъло одам”, ахлоқийлик ва ах- ган. Уларни файласуф Европадаги ҳинд фал- лоқсизлик, дин, Шарқ дунёқарашига муноса- сафасининг биринчи билимдонлари деб ҳи- бати ўзига хос. Умуман олганда, Фридрих соблаган. Шарҳловчилар ҳам Г. Ольденберг- Ницше Шарқ фалсафаси билан махсус шу- нинг “Будда, унинг ҳаёти, таълимоти ва ғулланмаган бўлса ҳам, лекин у “Дажжол” жамоаси” китобини манба сифатида тан олган, асарида буддавийлик ҳақида фикр юритади. лекин Ницшенинг биографлари биринчи ман- Бу христианлик масаласи туфайли содир ба сифатида инглизча таржимадаги “Сутта – бўлади. Файласуф икки динни қиёсий ўрга- нипата” билан таниш бўлганлигига ишора қи- ниб, буддавийлик ҳақида ижобий фикр бил- лади. Буддавийликка “мубтало бўлмаган” диради. Бунинг ўзига хос сабаблари мавжуд. Ницшенинг “ҳаёт” концепциясига бу таълимот Ницшенинг ҳаётдан олган сабоғи соғлом- хавф солмаган. Зеро, файласуф кўпроқ европа лаштиришдан иборат эди, лекин буддавий- инсони учун қайғуради. Мазкур инсоний лик бундан мустасно бўлмаган. Ницшенинг нигилизм шаклларига қарши кураш билан мақсади “ҳамма азоб келтирувчи жараёнлар- овора бўлади. Ницше буддавийликни европа- га нисбатан исён бўлган”, бунга “Рихард ликларнинг “бўлажак” касаллиги сифатида Вагнер, Артур Шопенгауэр ва ҳозирдаги кўради. Унинг фикрича, демократик ҳаракат- “инсоният”1 кирган2. ларнинг христианлик билан ўхшашлиги азобга нисбатан нафрат орқали намоён бўлади. Бу Европага “янги буддавийлик” сифатида хавф 1 “Инсоният” деганда, Ницше христианча ҳамдардлик солади. Ҳар бир нигилистик инстинктда у тарғиботини тушунган. 2 Ницше Ф. Казус Вагнер. Проблема музыканта // Вагнерни айблайди, бу ницшеча буддавийлик Ф.Ницше. Соч. В 2 т. – М.: Мысль, 1990. – Т. 2. – С. 526. инстинктлари билан баробардир. 80 SHARQ M ASH’ALI Ницше нигоҳида буддавийлик қандай на- Ницше томонидан буддавийликка берил- моён бўлади? Дастлаб, у христианлик ва ган шундай таснифдан маълумки, у будда- буддавийликни нигилистик дин деб ҳисоб- вийликнинг хинаян ва махаян анъаналарини лайди. Шу билан бирга, улардаги жиддий фарқламаган. Агар хинаян тарафдорлари – фарқни кўради. “Христианликни айблаб, – нирванага якка ҳолатда эришиш мумкинли- деб ёзади Ницше, – буддавийликка нисбатан гига ишонган бўлса, – бу архатлик идеали адолатсизлик қилолмайман”. Буддавийлик бўлиб, элитарликка даҳлдор роҳиблик будда- “христианликка нисбатан юз баробар во- вийлиги ҳисобланиб, “эгоистик” деб аталган. қеийдир”, “юз баробар совуққонроқ, ҳаққо- Махаяначилар бодхисаггва идеалларига нийроқ ва холисроқдир” ва уни тарихда таяниб, кенг қатламни буддавийлик мафку- учраган “ягона ҳақиқий ҳаётбаҳш дин”1, деб расига чақирган, роҳиблик рутбаларига амал ҳисоблайди. Буддавийлик Ницшени нимаси қилиши шарт бўлмаган. Зеро, эзгуликнинг билан жалб қилди? чексиз тарғиботи нурланишга олиб келади, Биринчидан, “Худо” тушунчасидан воз деб ҳисоблаганлар, бу роҳиблик амалиётида кечганлиги учун. Мутафаккир буни ўз асар- йогик таълимотга хос бўлган. “Бу будда- ларида баён қилган, яъни “Худо ўлди!”, шу- вийликнинг диний идеалларига кенг йўл оч- нинг учун ҳам бу унга жуда ёқди. Иккинчи- ган, аҳолининг анъанавий таълимот олиш дан, “гуноҳга қарши кураш” “азобга қарши имконига эга қатламидан ташқари, таълимот кураш билан” алмаштирилгани учун. Будда- олишга эга бўлмаган брахманча тизимнинг вийлик, Ницшега кўра, “ўз уқубатларини, қуйи поғонасида жойлашган касталарга ҳам ноқислигини гуноҳнинг маҳсули деб талқин мумкин бўлган”4. қилмайди, “Мен изтироб чекяпман”, деб Ницше “қуллар ахлоқи” ва “ҳукмдорлар очиқ тан олади”2. Ўзини алдайдиган ахлоқий ахлоқи”ни ажратган. Шунда христианлик ах- тушунчалардан воз кечган буддавийликни лоқини биринчи турга мансуб деган. Будда- “эзгулик ва ёвузликни нариги томонига” вийлик унинг таснифига кўра, кўприк роли- қўяди, бу Ницшенинг энг юксак мақтови эди. ни ўйнайди: “Бу ҳаракатнинг йўлбошчилари Учинчидан, таркидунёчиликдан воз кечиб, юқори қатлам вакилларидан иборат”; махая- “ўз истакларини жиловлаши”. Ницше хрис- наларнинг демократик қоидалари Ницшени тианликка нисбатан буддавийликни хушкай- қизиқтирмаган, уни эътибордан четда қолди- фият дин, деб ҳисоблаган. Тўртинчидан, ради. Христианликда, Ницшега кўра, фақат мажбурийликдан воз кечиб, роҳибликдан қуйи табақа халоскорликка интилади, шу- чиқиб кетиш имконининг мавжудлиги; буд- нинг учун ҳам “христианликка босқинчи ту- давийлик таълимотининг қасоскорликка қар- шунчалар керак бўлган, чунки бу жоҳиллик шилиги, “у ўзгача фикрловчиларга қарши ку- устидан ҳукмронлик учун шарт эди”. Буд- рашни тала