Узбекистан-Китай: сотрудничество в сфере высшего образования

Аннотация

The role of Amanullah Khan, the Afghan leader in process of fighting for Afghan independence, gaining freedom and political, social, economical and cultural reforms is studied in this article. Keywords and expressions: “Afghan Youth movement”, Anglo-afghan wars, Treaty of Rawalpindi, ghazi, “Siroj-ul-Akhbar”, Habibiya lyceum, Masturat school, “Asian Switzerland”. Афғонистон XIX асрнинг ўрталаридан – йил 21 февралда Афғонистон амири деб эълон XX асрнинг бошларига қадар бўлган сурон- қилинади. Қолаверса, Омонуллахоннинг сиё- ли даврда ўз мустақиллиги учун тинимсиз сий ҳокимиятни қўлга киритишида унинг Аф- кураш олиб борди ва ғалабага эришди. ғонистонда замонавий ислоҳотлар тарафдори Афғонистонда мустақилликнинг ўрнатили- ҳисобланган “Ёш афғонлар ҳаракати”нинг ши ва уни мустаҳкамлаш учун бўлган сиёсий намояндаларидан бири эканлиги ҳам курашларда Омонуллахоннинг хизматлари муҳим аҳамиятга эга бўлган. Омонуллахон ўз ниҳоятда улкан эканини қайд этиш жоиз. Омонуллахон 1892 йил 1 июнида Афғо- нистоннинг Пағмон шаҳрида таваллуд топ- ган. Омонуллахон афғон амири Ҳабибулла- хоннинг учинчи ўғли бўлиб, отаси ҳукмрон- лиги даврида Кобул шаҳри губернатори этиб тайинланган эди. Бу Омонуллахонга давлат хазинаси, пойтахт гарнизони ва қурол-асла- ҳаларини Омонуллахон (1919–1929) ўз та- сарруфида ушлаш имконини тақдим этган эди. 1919 йил 20 февралда амир Ҳабибул- лахон ов қилинадиган қароргоҳида бошига ўқ узилган ҳолда топилгач, Омонуллахон айнан пойтахт гарнизони мадади билан 1919 68 SHARQ M ASH’ALI ҳ укмронлигининг дастлабки кунларида, яъни тонининг 340 минг кишилик қўшини Афғо- 1919 йил 28 февралда халққа қуйидагича му- нистоннинг 50 минг кишилик армиясига қар- рожаат қилган эди: “Афғонистон озод ва мус- ши муваффақиятга эриша олмади. Барча тақил бўлиши керак, у бошқа суверен давлат- инглиз-афғон урушларида афғон халқининг лар эга бўлган барча ҳуқуқлардан фойдалани- буюк жасорати ва матонати, ўз мустақиллиги ши лозим” 1 . Шубҳасиз, Омонуллахоннинг учун бўлган кураши туфайли охир-оқибатда мамлакат қўшинлари ва “Ёш афғонлар ҳара- мустамлакачилик тарихида бирор марта кати” томонидан тўлиқ қўллаб-қувватланиши мағлуб бўлмаган қудратли давлат “буюк Афғонистонни мустақилликка эришиши учун чекиниш” қилишга мажбур бўлди. 1919 йил барча кураш йўлларини очиб берди. 8 августда Ҳиндистон ҳукумати ташқи иш- Мазкур даврда Афғонистоннинг ташқи лар котиби Ҳамилтон Грант ва Афғонистон сиёсати Буюк Британия таъсири ва назорати ички ишлар комиссари Али Аҳмад Хон остида эди. Шу боисдан Омонуллахоннинг томонидан Равалпанди тинчлик шартномаси мустақиллик йўлидаги дастлабки вазифаси имзоланди. Шартнома Афғонистонни ички Афғонистонни ташқи сиёсий қарамликдан ва ташқи алоқаларда расман мустақил бў- тўлиқ халос этиш бўлган. 1919 йил 3 мартда лиши учун имкон яратди. Шартноманинг Омонуллахон Британия Ҳиндистони вице биринчи моддасида қуйидагича таъкидла- қиролига Афғонистонни тўлиқ мустақилли- нади: “Мазкур шартнома имзоланган кундан гини тан олиш масаласида инглиз-афғон му- бошлаб, бир томондан, Британия ҳукумати, носабатларини қайта кўриб чиқишни назарда бошқа томондан, Афғонистон ҳукумати ўр- тутувчи хат жўнатади. Хатда шундай дейил- тасида тинчлик амал қилади”3. Шу тариқа, ган эди: “Шуни маълум қилишни истардим- бундан қарийб бир аср илгари, яъни 1919 ки, бизнинг озод ва мустақил ҳукуматимиз йилнинг 19 августида Афғонистон ўз муста- Буюк Британия ҳукумати билан тижорат қиллигини қўлга киритди. масаласида ҳар иккала ҳукумат учун қулай Равалпандида дастлабки шартнома имзо- ва фойдали бўлган шартнома ва келишув- ланганидан сўнг Омонуллахон ҳамма жойда ларни исталган вақтда тузишга тайёр” 2 . тўлиқ тантана билан қарши олинди. Турк ха- Табиийки, янги афғон амирининг бундай лифалигининг заифлашуви шароитида бутун сиёсати Британия ҳукуматини салбий жавоб мусулмон оламида Омонуллахоннинг мавқеи қайтаришга ундади. Бундан ташқари, Брита- кўтарилиб унга мусулмонлар орасида етакчи ния Ҳиндистонида миллий озодлик ҳаракат- сифатида қарай бошланди. Шу сабабдан унга лари авж ола бошлагани ва бу кўп жиҳатдан “ғозий”4 (“ғолиб”) унвони берилди. Афғонистондаги озодлик кураши тарғибот- Мустақилликни қўлга киритилиши Афғо- лари билан боғлиқ эканлиги Британия импе- нистонга сиёсий, иқтисодий ва маданий ри- рияси хавотири ошишига сабаб бўлди. Оқи- вожланиш йўлларини очиб берди. Омонул- батда, Афғонистоннинг шарқий ва жанубий лахон мустақилликдан сўнг асосий эътиборни чегараларида инглиз қўшинларининг фаол- ички ва ташқи сиёсатда кенг кўламли ис- лашуви кучая бошлади. 1919 йил 3 майда эса лоҳотларни йўлга қўйишга қаратди. инглизлар Афғонистон ҳудудига ўз қўшин- ларини киритди ва шу тариқа учинчи инглиз- ،ﻞﺑﺎﮐ – .ﺦﯾرﺎﺗ ﺮﯿﺴﻣ رد نﺎﺘﺴﻧﺎﻐﻓا .رﺎﺒﻏ ﺪﻤﺤﻣ مﻼﻏ ﺮﯿﻣ 3 афғон уруши бошланди. Британия Ҳиндис- .٧٧۴ .ص – .١٣۶٨ (Мир Ғулом Муҳаммад Ғубор. Афғонистон дар масире торих. – Кобул, 1368. – С. 774.) 1 Массон В. М., Ромодин В.А. История Афганистана. Т. II. Мир Ғулом Муҳаммад Ғубор. Афғонистон тарих Афганистан в новое время. – М.: Наука, 1965. – С. 373. йўлида. – Кобул, 1989. – Б. 77