На урду переводы султана Хусейна Бойкара Мирзы «Бабурнома».

Аннотация

The paper illuminates complication and speciality of simile translation from Hindi into Uzbek in literary text. Original and translated text analyzed according to grammatical, sematic and lexico-stylistic features. Keywords and expressions: simile, lexico-stylistic speciality, Premchand, Hindi literature, original text, translation text, word by word translation, lexico-grammatical features. Ҳар бир халқ маданияти учун ўзига хос ҳинд поэтик-грамматик трактатларида ўхша- тасвирий восита бирликлари мавжудки, уларни тишлар поэтик фигура сифатида ўрганилган2. бир тилдан иккинчисига таржима қилиш жара- Ҳиндий тилидан ўзбекчага ўгирилган ба- ёнидагина икки халқ маданияти ўртасидаги диий асарларда ўхшатишларнингнг берили- ўхшаш ва фарқли қирраларни кўриш мумкин. ши шу кунга қадар ўрганилмаган. Бир- Ўхшатишлар ташқи дунёни билишнинг бирига қардош бўлмаган ҳиндий ва ўзбек энг қадимий усулларидан ҳисобланади. Ўх- тиллари формал аспектда фарқланса-да, лек- шатишлар муайян халқнинг илк тафаккур сик-семантик ва стилистик жиҳатдан ўхшаш. тарзини ва тасаввурларини тамсил этади. Шунга кўра Премчанд асарларида мавжуд Уларда маълум даврда яшаган аждодлари- ўхшатишларнинг баъзилари тўғридан-тўғри мизнинг кечинмалари, тасаввурлари муҳр- ўзбек тилидаги эквивалентлари билан таржи- ланган бўлади1. Биргина ўхшатиш восита- ма қилинган. Ҳинд маданиятига хос айрим сида халқлар орасидаги тарихий, адабий, ўхшатишлар эса сўзма-сўз ўгирилган. маданий муносабатлар ҳақидаги маълумотни Ўз даврида Премчанд адабий аренага Ян- тиклаш шароити пайдо бўлади. ги турдаги қаҳрамон образини олиб чиқди. Эрамиздан олдинги IV асрда тузилган Унинг асарларида асосан, оддий деҳқон об- Панини грамматикасидан бошлаб қадимги рази намоён бўлади. Шу сабабли уни ҳинд 1 Усманова Ш. Таржиманинг лингвомаданий аспекрт- 2 Невелова С. Л. Вопросы поэтики древнеиндийского лари. Ўқув қўлланма. – Т.: ТошДШИ, 2015. – Б. 97. эпоса. Эпитет и сравнение. – М.: Наука, 1979. – С. 38. 49 SHARQ M ASH’ALI қ ишлоқ ҳаётини тараннум этувчи романчи- Бадиий асарларни чоғиштириш натижасида лик асосчиси деб ҳам аташади. Унинг асар- ҳиндий тилида ўхшатишлар ифодасида лексик ларида аёллар, қариялар, бевалар, ишчилар, воситалар фаол экан, деган хулосага келдик. паст табақа вакиллари, фақир одамлар, маж- Ҳиндий тилида қўлланиладиган ўхшатишлар руҳлар, шунингдек умидсиз, ожиз “кичик” ўзбек тилига қуйидагича таржима қилинади: одамлар дарди, машаққатли ҳаёти, орзу- क भांित – ўхшаб, каби, -дек, -дай; क तरह – - умидлари, армонлари тасвирланган. Премчанд асарларида анъанавий ҳинд об- дек, -дай, ўхшаб; मानो – гўё, худди, каби, рази талқин қилинади. Асарларда асосан од- дий халқ ҳаётидан олинган муаммолар ёри- сингари; जैसा, जैसे – -дек, -гўё, каби, худди; тилади. Унинг роман ва ҳикоялари кенг омма क – янглиғ, бамисоли; क – мисли, - सा – -дек. учун мўлжалланган бўлиб, оддий халқ дар- дини куйлайди. Шу сабабли асар тили оғзаки Ўзбек тилига таржимада ҳиндча ўхшатиш- нутққа имкон қадар яқин, содда ва равон. Шу ларнинг ифода воситаси гоҳи лексик, гоҳи билан бирга адабий анъаналарга содиқ, ҳинд грамматик шаклда берилиши кузатилади. маданий хусусиятларини ўзида жамлаган1. Ҳиндий флектив, ўзбек тили эса И. Габдулхакова тадқиқотида ўхшатишлар- агглютинатив бўлганлиги сабабли ҳиндий ни икки турга ажратади: халқчил ва индиви- тилида ўхшатишларнинг ифодаси нафақат дуал. Халқчил ўхшатишлар умумий ҳодиса ва лексемаларда, балки феъл шаклларида ҳам предметларга асосланган бўлади. Индивидуал кузатилади. ўхшатишлар эса муаллиф томонидан ижодий क भांित воситасида ўхшатишларнинг тар- кашф этилган тасвирий восита ҳисобланади2. жимасига доир бир қанча мисолларни кўриб Премчанд асарларида барчага бирдек ту- ўтамиз: आध े घंटे म दोन िच ड़य क भांित шунарли бадиий тасвир воситалари, халқчил चहकन े लगे। 4 – Ярим соат ичидаёқ иккаласи ўхшатишлар қўлланилади. қушларга ўхшаб чуғур-чуғур қила бошлади5. Ўзбек тилида ўхшатишлар лексик ва Ҳинд маданиятида қушлар ҳаракат, инти- грамматик воситалар ёрдамида акс этади. лиш тимсоли сифатида тасвирланади6. Ўзбек Лексик воситалар: каби, сингари, қадар, Янг- тилшунослигида эса “қуш” – учмоқ, жуда лиғ, бамисоли, бамисли, мисоли, мисли, мо- катта тезликда ҳаракатланмоқ; енгил, вазни нанд, ҳудди, нақ, гўё, тенг, ўхшатмоқ, эслат- жуда кам, ҳеч бир оғир эмас; енгил, мулойим, моқ, демоқ, бўлмоқ, бир, айнан, ўзи, тус, ёқимли ҳаракат ҳақида; енгил, эркин, енгил ибрат, ҳолатда, чу, андоқки, ва бошқалар тортмоқ, енгил сезмоқ7 каби маъноларда қўл- кирса, грамматик воситаларга -дай/-дек/-даг/- ланилади. Юқорида келтирилган мисолда эса дак/-так/-дағ/-доғ/-дайин; -дан, - дир, -намо, - “болаларнинг кўп гапириши” қушларнинг симон, -она, -омуз, -ли, -ча/-ларча, -чалик, - часига кабилар хосдир3. чуғур-чуғурига ўхшатилган. 1 Бросалина Е.К., Донченко С.С., Кокова и др. Очерки 4 Premchand. Vard ааn. Naii Dillii: Bhaartiiy granth истории литератур Индии (X–XX вв.). – Санкт- niketan, 2011. – S. 12. Петербург, 2014. – С. 115–116. 5 Премчанд. Севги инъоми. (тарж. А.Файзуллаев). // 2 Габдулхакова И. Способы перевода